Archive | कथा RSS feed for this section

“अशा तुडविल्या काटेरी वाटा ” चे पुस्तक

23 Sep

माझं   आत्मकथन   “अशा  तुडविल्या  काटेरी  वाटा ”    ब्लॉगवर  होते.  आता  पुस्तक  छापल्याने  सदर  ब्लॉग  काढून  टाकण्यात  आले  आहे.

या पुस्तकाची  किंमत  ३००  रुपये  आहे.  ज्यांना  हे  पुस्तक  पाहिजे  आहे,  त्यांना  सवलतीचे  दर  २०० रुपयात  देण्यात  येईल.  माझा  व्हाटस्अॅप  क्रमांक

Continue reading

आमची ती एक कथा

21 Sep

आमची ती एक कथा

रात्रीचे अकरा वाजले होते. मी रेल्वेतून उतरल्यावर फ्लॅटफॉर्मच्या बाहेर आलो. मला आता जेवण करण्याची इच्छा राहिली नव्हती. त्यामुळे बाहेर कुठे झोपता येईल का याचा अंदाज घेऊ लागलो.
बाहेरच्या परिसरात दिवस असल्यासारखा प्रकाशाचा झगमझाट दिसत होता. माझ्या जीवनात मात्र अंधार वाढत चालला होता.
तेथे खूप लोक दाटिवाटीने झोपले होते. त्यात काही खरोखरचे प्रवासी होते तर काही भटके व भिकारी होते. मी सुध्दा आता त्यांचेपैकीच एक होणार होतो, याची मला तिव्र जाणीव झाली.
लोकांच्या घोळक्यामध्ये माझा चेहरामोहरा लपून गेला होता. यानंतर मी एकटाच राहणार होतो. कोणीही नातेवाईक मला उरले नव्हते. सर्वांना सोडून आलो होतो. मी अनाथ झालो होतो.
मी पण त्या लोकांच्या घोळक्यात खाली जमिनीवर टॉवेल टाकून व डोक्याखाली थैली घेऊन झोपलो. झोप कसली…? नुसते अंग टाकले होते ! डोक्यात विचाराने थैमान घातले होते. त्यामुळे डोळा काही केल्या लागत नव्हता. परत थंडीचे दिवसं. माझं सर्वांग थाटरत चाललं होतं. थंडीपासून बचाव करण्यासाठी, नाही माझ्याकडे मफलर होता… ना स्वेटर… कुडकुडत्या थंडीत कशीबशी रात्र काढली.
सकाळ झाल्याची जाणीव होताच, मी उठून बसलो. जाणार्‍या-येणार्‍या प्रवाश्यांची ये-जा सुरु झाली. प्रत्येकजण आपल्याच धुंदीत जात-येत होते. दुसर्‍याच्या व्यथांची कुणालाच काही देणे-घेणे नव्हते. असंच मानवी जीवन आहे. नाही कां ? प्रत्येकजण आपल्याच व्यापात, गोतावळ्यात व वर्तूळात जगत असतो. कोणी कोणाकडे पाहत नाही. कोणी कोणाला व्यथा, दु:ख विचारीत बसत नाहीत. प्रत्येकाला आपापले दु:ख भोगत राहावे लागते. स्वत:च्या कर्मामुळे किंवा दुसर्‍याच्या कर्माच्या परिणामामुळे त्याच्यावर दु:ख भोगण्याची पाळी येत असते. त्याच व्यथा, वेदना घेऊन तो जगत असतो.
प्रातविधी करण्यासाठी मी लोकांच्या रांगेत उभा राहिलो. परत आंघोळ करण्यासाठी बाथरुमच्या रांगेत घुसलो. ह्यावेळी लहान मुलाला जसे काळजीपूर्वक सांभाळावे लागते, तसे थैलीवर लक्ष ठेवून जवळच बाळगत होतो. कारण हीच तर माझी संपत्ती होती. म्हणून त्याला जिवापलीकडे जपत होतो.
तेथे कुठे घरच्यासारखे गरम पाणी…? थंडगार पाण्याने आंघोळ आटोपून घेतली. त्यासाठी दिड रुपया मोजावा लागला. खर्च फार जपून करायला पाहिजे ! कारण जवळ असलेले पैसे लवकर संपायला नको ! आता मला पैशाची खरी किंमत कळायला लागली. यानंतरचे असेच रोजचे जीवन मला जगावे लागेल का ? या विचाराने मी घाबरुन गेलो. ही तर सुरुवात होती. आणखी बराच पुढला प्रवास करायचा होता ! घर सोडल्यानंतर पुढे माझे जीवन कसे घालवावे, ह्याचा विचार करण्यासाठी जास्तीत जास्त वेळ स्टेशनवर थांबायचं ठरविलं.
मी सकाळी उठल्यावर रेल्वेच्या वेळा पाहिल्या. दिल्लीकडे जाण्याचा एक विचार माझ्या मनात येऊन गेला. तेथून बाहेर गावला जाणार्‍या गाडयांचा टाईमटेबल पाहिला. संध्याकाळी ४.३० च्या दरम्यान सुटणारी एक वेळ होती. तिकीटाच्या कांऊटरची खिडकी अद्यापपर्यंत ऊघडली नव्हती. काही लोक आजूबाजूला अजूनही झोपलेलेच होते. मी बसण्यासाठी एकांत स्थळ शोधत होतो.
मला त्यारात्रीची घटना आठवली अन् अंगावर काटे उभे झाले. त्या प्रसंगाने पुष्पांजलीची मानसिक अवस्था अत्यंत विचलित झाली होती. माझ्यावरील विश्वासाला प्रचंड तडा गेल्या होत्या. त्याच्या ठिकर्‍या ठिकर्‍या झाल्या होत्या. तिच्या सासरच्या एस.टी. स्‍टँडवर पोहचेपर्यंत ती स्तब्धच राहिली. यावरुन तिच्या विमनस्क मनस्थितीचा मला अंदाज आला होता.
मी तर दवाखान्यामध्ये माझ्या पत्‍नीने लोकांच्या व मामीजींसमोर केलेल्या पाणउतार्‍यामूळे पार हादरून गेलो होतो. त्यानंतरच्या पुष्पांजलीच्या संबंधात घडलेल्या घटनेने तर माझी मन:स्थिती दुहेरी दडपणामूळे पार कोलमडून गेली होती. मला पुष्पांजलीसोबत धड बोलणे सुध्दा जमत नव्हते. मी तिची क्षमायाचना करण्याचा प्रयत्‍न करीत होतो. परंतु ती काहीच बोलत नव्हती. मी माझ्या मनातल्या व्यथा तिला कसे सांगू तेच कळत नव्हते.
मी रात्री – ती आंतमधल्या खोलीमध्ये झोपली असतांना – तिच्याजवळ गेलो होतो. एवढीच घटना तिच्या मनाने घर करुन घेतली होती. मी कोणत्या अवस्थेमध्ये तिच्याजवळ आलो होतो, याची तिला काहीच कल्पना नव्हती. मला सुध्दा ते सांगण्याची कोणतीही संधी मिळत नव्हती. सकाळी मी तिला ऊठविण्यास गेलो, तेव्हा ती तोंडावर पांघरुन घेऊन रडत होती. मला अपराधीपणाची जाणीव बोचत होती. मला काहीच सुचत नव्हते. मी केलेल्या अपराधीपणाचं प्रायश्चित घेण्याचं पक्क केलं.
मी सकाळी चहा बनविला.
‘दवाखान्यात चहा नेवून मामीजींना घेऊन येतो. त्यानंतर तुला गावला पोहचवून देईन.’ असे सांगून मी बाहेर पडलो.
दवाखान्यातून मामीजींना घेऊन आलो. तेव्हा मी सुध्दा त्यांचे सोबतच घरात शिरलो. माझ्या माघारी पुष्पांजली मामीजींना घडलेली परिस्थिती सांगेल अशी मला भीती वाटत होती.
पुष्पांजली ही कुसुमांजलीची लहान बहीण. कुसुमांजली आमच्या दोघाकडे नेहमीच संशयी नजरेने पाहत असे.
मागे पुष्पांजली वैद्यकिय उपचारासाठी आमचेकडे आली होती. त्यावेळेस ती स्पष्टच बोलली,
‘तूच, यांच्याजवळ राहा. मी निघून जाते.’
त्यावेळी पुष्पांजली खूप रडली होती.
‘यानंतर मी तुमच्या घरी येणार नाही.’ असे तिने म्हटले सुध्दा होते. त्यावेळेस तिला मी समजाविले होते की, ‘तू तुझ्या आजाराकडे पहा. कुसुमांजलीचे बोलणे मनावर घेऊ नको.’
परंतु यावेळेस कुसुमांजली स्वत:च आजारी पडली होती. कमरेचे दुखणे ऊमळले होते. काही दिवसापूर्वी मी तिला सायकल शिकवितांना खाली पडली होती. तेव्हापासून तिला कमरेचा आजार जडला होता. ट्रॅक्‍शन घेण्यासाठी व इतर औषधोपचारासाठी तिला शासकिय दवाखान्यामध्ये भरती करावे लागले होते.
नेमके त्याचवेळेस पुष्पांजली व तिचे पती तिच्या वैद्यकिय उपचारासाठी आमचेकडे आले होते. उपचार घेतल्यानंतर आमच्या स्वयंपाकाची अडचण पाहून तिच्या पतीने तिला थांबण्यास सांगितले होते.
मी दवाखान्यात जेवण, चहा व इतर उपयोगी वस्तू नेवून देत होतो. तेव्हा कुसुमांजली माझ्याशी धड बोलत नव्हती. उलट दोनदा तिने जेवण सुध्दा घेतले नव्हते. जेवणाचा डब्बा तसाच परत न्यावा लागला होता. म्हणून तिच्या सोबत कोणीतरी जवळचे असावे; यासाठी मी गावला जाऊन मामीजींना घेऊन आलो.
त्यादिवशी दुपारी मामीजींना घेऊन दवाखान्यात गेलो.
‘पुष्पांजली गेली काय ?’ असे कुसुमांजलीने विचारले.
‘पुष्पांजली सकाळीच गेली.’ अशी खोटी माहिती मामीजींनी तिला सांगितली. ‘गाडीवर पोहचवून दिले असेल.’ असे कुत्सितपणे तिने मला टोमणा मारलाच ! ती पुष्पांजली व माझ्यावर संशय घेते म्हणून मामीजींनी खोटेच सांगितले असावे, असे मला वाटले. पण खोटे कधी लपून राहत नाही, म्हणतात ! तेच येथे घडले होते. संध्याकाळी मी जेवणाचा डब्बा घेऊन गेलो.
कुसुमांजलीने मला विचारले, ‘ डब्बा कोणी बनविला.?’
मी काहीच बोललो नाही.
त्यामुळे तिचा संशय बळावला. मी चूप राहील्यामुळे पुष्पांजली गेली नाही, हे तिने ओळखले असावे. मला वाटले कदाचित मामीजींनी तिला समजावीले असेल व पुष्पांजली गेली नसल्याचे एव्हाना तिला सांगितले असावे.
ती रागातिरेकाने इतकी लालबूंद झाली की जणू काही क्रुद्ध झालेला नाग फुसफुसत माझ्यावर विष फेकत आहे, असेच मला वाटत होते. वार्डमध्येच ती माझ्यावर अतोनात भडकली होती. सर्व पेशंट आमच्याकडे पाहत होते. त्यावेळेस मामीजी तिच्या बेडजवळ नव्हत्या. ती आणखी बोलू नये म्हणून घाईघाईने मी बाहेर आलो. मी दुचाकी गाडीचे कुलूप काढत असतांना ती माझ्या मागोमाग आली व मला अद्वातद्वा बोलायला लागली.
मी मामीजींना आणण्यासाठी वार्डमध्ये गेलो व त्यांना घेऊन आलो. तेव्हा त्यांना सुध्दा ती आवरत नव्हती. शेवटी त्या हतबल झाल्यात. काय भानगड आहे म्हणून जाणारे-येणारे लोक थबकायचे. कोणी दूरुनच तर कॊणी खिडकीतून कान देऊन ऎकत होते. बराच वेळ झाल्यावर ती बेडवर नव्हती व तिचे जिव्हारी लागणारे बोलणे ऎकून कदाचित माझा सुध्दा तोल जाऊ शकतो, अशी मला धास्ती वाटत होती. म्हणून मी स्वत:वर नियंत्रण ठेवण्याचा आटोकाट प्रयत्‍न करीत होतो. अत्यंत नरमाईने तिचे ते कडवट बोलणे सहन करीत – तिची क्षमा मागत – कसे तरी तिला बेडपर्यंत पोहचवीले.
परंतु मला धमकी दिली की, ‘याबाबत पुष्पांजलीला काहीच सांगू नका.’
ह्या प्रकरणानंतर मी पार कोलमडून गेलो होतो.
दवाखान्यातील हा दुसरा प्रसंग होता. तिला भरती केल्यानंतर मी लहान भावाला तो स्वत: डॉक्‍टर असल्यामूळे पत्र लिहले होते. दवाखान्यातील त्याच्या डॉक्‍टर मित्रांकडून तिच्याकडे विशेष लक्ष देण्यास मदत होईल असा माझा पत्र लिहण्यामागे उद्देश होता. मात्र तिला हे आवडले नव्हते ! ह्या बाबतीत ती मला वाटेल ते बोलली.
मी दवाखान्यात येण्या-जाण्यासाठी भाऊजींची दुचाकी-मोपेड आणली होती. गाडीवर पुष्पांजलीला घेऊन मी फिरवीत असावे, असा तिला संशय आला. म्हणून दवाखान्यामध्ये लोकांसमोर मी पत्र का लिहीले व भाऊजींकडून गाडी का आणली यावरुन रागावत होती.
हा प्रसंग मी सहन केला. परंतु दुसरे हे प्रकरण मला सहन होण्याच्या पलिकडचे होते. तिचे ते शब्द नव्हते तर तापलेल्या सळईच्या डागण्या होत्या. त्या डागण्याचे चटके सहन होत नव्हते. मी आतल्याआत रडत होतो. माझी मन:स्थिती अत्यंत खराब झाली होती.
ह्या प्रसंगामूळे माझ्या मनावरचा तोल जाऊन मला हयापूढे जीवन जगण्यात काही अर्थ नाही, असे राहून राहून वाटत होते. म्हणून त्या रात्री जीवनयात्रा संपवावी, असे पक्के ठरविले होते. परंतु त्यापुर्वी आपले मन पुष्पांजलीकडे मोकळे करावे असे वाटत होते.
घरी येतांना रस्त्याच्या बाजूने असलेल्या सार्वजनिक विहिरीमध्ये ऊडी टाकून जीव द्यावा असा विचार मी केला होता. त्यापुर्वी त्याच विहिरीमध्ये काही लोकांनी जीव दिल्याचे मी पाहिले होते. हा विचार माझ्या मनात थैमान घालीत असतांना कसातरी घरी पोहोचलो.
त्यावेळी खूप रात्र झाली होती. घरी सर्वजण झोपले होते. पुष्पांजली आतमधल्या खोलीत तर मुले, वडील व कामानिमित्त आलेला माझा मोठाभाऊ बाहेरच्या खोलीत झोपले होते. मी जेवण न करताच बाहेरच्या खोलीत अंग टाकले. झोप लागत नव्हती. पुष्पांजलीला कसे सांगावे हाच विचार मनात घोळत होता. इतके लोक असतांना मी तिच्याशी कसे बोलणार ? कुणाला ऐकू गेले तर ? काही सुचत नव्हते.
काही वेळाने दचकत दचकत मी आतमधल्या खोलीत गेलो. खरं म्हणजे त्यावेळी पुष्पांजलीला पाहताच मला जाणवलं की, माझ्या मनावर सैतानाने ताबा घेतला आहे. विस्तवाच्या धगीने वितळणाऱ्या तुपासारखी माझी गत होत आहे. पण परिस्थितीने मला सावध केलं. कारण मनातलं सारं सांगून लगेच मला खुणावत असलेल्या विहिरीवर जायचं होतं. म्हणून तिच्या अगदी जवळ जाऊन हळू आवाजात, कुणाला ऐकू जाणार नाही अशा रीतीने सांगण्यासाठी मी तिला स्पर्श केला. त्याक्षणी ती आगीचा चटका बसल्यासारखी दचकून उठली.
‘भाऊजी तुंम्ही…?’ असा प्रश्‍न करुन ती बाहेर अंगणात गेली.
तिचा प्रश्‍न म्हणजे माझ्या कानशिलावर सणसणीत थापड मारल्यासारखे वाटले.
मी भानावर आलो. झालेल्या प्रकाराने मी अतोनात लज्जित झालो. अपराधिपणाची भावना बोचायला लागली. मी भयानक घाबरुन गेलो. त्यामुळे सर्वांग कापायला लागलं. दरदरुन घाम सूटला. घसा कोरडा पडत चालला होता. माझ्या हृदयाचे ठोके वाढत चालले होते. हे काय घडले माझ्या हातून… ? असं माझं मन विचारीत होतं.
ह्या अचानक उद्‍भवलेल्या प्रकरणाने आधिच्या प्रकरणाच्या आगीत आणखी तेल ओतले होते. एका प्रकरणाने दुसर्‍या नव्या प्रकरणाला जन्म दिला होता. त्यामुळे कधी नव्हे इतका मी त्यावेळी पार खचून गेलो होतो. आता माझा सपशेल पराभव झाला होता.
मी माझ्या जागेवर येऊन झोपलो. आता यापुढे आपले जीवन संपविण्याशिवाय दुसरा मार्गच उरला नाही, अशी माझी मनोभावना सांगत होती.
मामीजींना पाहून पुष्पांजली रडायला लागली. ‘पुष्पांजलीला सांगायला नको होते…’ असे त्या मला म्हणाल्या.
त्यांना वाटलं असेल की, ‘मी दवाखान्यातील प्रकरण पुष्पांजलीला सांगितले असावे. म्हणूनच ती रडत आहे.’ परंतु त्यांना काय माहीत की, हे प्रकरण वेगळेच आहे म्हणून ! पुष्पांजलीने हे प्रकरण मामीजींना सांगायची हिंमत केली नाही. कदाचित मी तेथेच असल्यामूळे ती सांगू शकली नसेल. तरीही तिने, ‘या घरात सर्वच xxxx आहेत. आता यापुढे मी कधीच येणार नाही.’ असे अत्यंत जळजळीत शब्द तिच्या तोडाबाहेर पडले.
कदाचित तिचे हे बोलणे मामीजींच्या लक्षात आले किंवा नाही, कोण जाणे? मात्र तिचे हे बोलणे मला जिव्हारी लागत होते. काळजाला जाऊन भिडत होते. त्यामुळे मी अर्धमेला झालो होतो.
त्यानंतर तिने माझ्याशी बोलणे सोडून दिले.
तिला घेऊन मी एस.टी. स्टँडवर जाण्यास निघालो. वाटेत मी तिला अपराधी भावनेने क्षमायाचना करीत होतो.
‘यापूर्वी माझ्या हातून असा प्रमाद कधिही घडला नाही. परिस्थितीने माझ्यावर कसा प्रसंग आणून ठेवला काय माहित…? तुला माझ्या मनातलं सांगायचं होतं. पण तुला स्पर्श केला, ही माझी फार मोठी चूक झाली. मी याचे प्रायश्चित नक्कीच घेणार. तुला पोहचवून दिल्यानंतर मी माझ्या जिवाचे बरे-वाईट करीन. मी तुला कसे क्षमा मागू ते कळत नाही…!
तरीही ती माझ्याशी काहीच बोलली नाही. तिचे मौनधारण मला काटे टोचल्यासारखे वाटत होते. ती काहीतरी बोलली असती तर मला हलके वाटले असते. तिच्या मनातला धगधगता वणवा काही केल्या शांत होत नव्हता.
तिच्या सासरचे गाव विस किलोमीटर अंतरावर होते.
एस.टी.स्टँड आल्यावर तिच्या सासरच्या गावला जाणारी बस ऊभी होती. आम्ही त्या बसमध्ये चढलो. बस मध्येही ती काहीच बोलत नव्हती. माझीही काही बोलायची इच्छा राहिली नव्हती. दोघेही अबोल झालो होतो.
गाव आल्यावर आम्ही बस मधून खाली उतरलो. तिच्या घराकडे जात असतांना मध्येच मी तिची सुटकेस खाली ठेवली.
तिला म्हणालो, ‘तू आता जा. मी तुझ्या घरी येणार नाही. माझ्या घरी सुध्दा परत जाणार नाही. येथूनच मी कुठेतरी जाऊन माझ्या जिवाचे बरे-वाईट करणार.’
त्याचक्षणी तिचे शब्द एकदम माझ्या कानावर आले, ‘नाही… नाही… भाऊजी, असे करु नका. तुम्ही तुमचा संसार उध्वस्त करु नका. माझी शपथ आहे तूम्हाला ! मी हे प्रकरण कुणाला सांगणार नाही. जे काही झाले ते विसरून जा. मला माझ्या घरी पोहचवून द्या. नाहीतर माझे सासू-सासरे, तू एकटीच कशी आली म्हणून बोलतील.’ ती एवढं बोलल्यामूळे माझ्या मनावरील ताण थोडंफार उतरल्याचे जाणवले.
माझ्या तोंडातून शब्द फुटले, ‘ठीक आहे. पण तुझ्या घरी थांबणार नाही. तुला पोहचविल्यावर मी तसाच परत निघेन.’ असे बोलून मी तिची सुटकेस उचलली व तिच्यासोबत जायला निघालो.
आता ती बोलकी झाली होती.
रस्त्याने जातांना म्हणाली, ‘भाऊजी, आत्महत्या करु नका. तुम्ही जर तसे केले तर मी सुध्दा करीन.’ अशी तिने भीती घातली.
मी तिला म्हटले, ‘तुझा यात काहीच दोष नाही. खरं तर मीच दोषी आहे. मला प्रायश्चित घेतलेच पाहिजे. आत्महत्येशिवाय दुसरा मार्ग दिसत नाही.’
तरीही ती मानायला तयार नव्हती. शेवटी तिने मला आत्महत्येपासून परावृत केलेच…! तरीही घर सोडून मी कुठेतरी निघून जावे. हा मनातला विचार मात्र मी सोडला नाही. तिला याबाबतीत काहीच सांगितले नाही.
तिचे घर आले. मी सुटकेस खाली ठेऊन माघारी जायला लागलो, तेव्हा तिने मला जेवून जाण्याचा आग्रह केला. कदाचित तिच्या हातचे हे शेवटचे जेवण राहील. म्हणून आग्रह मोडून तिला नाराज करु नये, असे मला वाटले.
स्वयंपाक झाल्यावर मला जेवायला बोलावीले. मी जेवायला बसलो. ती जेवण वाढत होती. यापुढे ती मला कधीच वाढतांना दिसणार नाही, याचे मला वैषम्य वाटत होते. तिच्या घरचे जेवण हे माझ्यासाठी शेवटचेच होते!
जेवण करुन मी जायला निघालो.
जवळ कोणी नाही असे पाहून ती मला म्हणाली, ‘भाऊजी, विसरुन जा…’ मी जाण्याच्या घाईतच तिला म्हणालो, ‘ मी तुला पत्र पाठवीन.’
असे म्हणून तिचा शेवटचा निरोप घेतला.
मी मनातच म्हणालो की, ‘मी तुला खरं काय ते सांगू शकलो नाही, ते मी पत्राने निश्चितच कळवीन. म्हणजे माझे मन एकदाचे मोकळे तरी होईल. यानंतर आपली भेट होईल की नाही काही सांगता येत नाही.’
मी मागे वळून पाहिले. ती तेथेच उभी होती. माझ्या डोळयात आतापर्यंत साचलेले अश्रूचे थेंब तुंबलेल्या पाण्याचा बांध फुटल्यासारखा अचानक बाहेर आलेत. त्या तिला दिसल्या की नाही माहिती नाही.
मी पुन्हा जायला लागलो. अश्रूच्या धारा तशाच वाहत होत्या. त्यामुळे मला पुढचा रस्ता दिसेनासा झाला होता.
आता माझ्या पुढच्या जीवनात काय वाढून ठेवले असेल, या विचाराने मी गांगरुन गेलो होतो. येथूनच मी कुठेतरी निघून जावे, असे वाटत होते. पण कुठे जावे ते सुचत नव्हते. गोंधळलेल्या अवस्थेत मी एस.टी.स्टँडवर आलो.
‘अरे, तू कुठे ?’ माझे त्या आवाजाकडे लक्ष गेले. पाहतो तर ते माझे भाऊजी होते.
‘पुष्पांजलीला तिच्या घरी आणून दिले’ असे मी त्यांना सांगितले. ते बाजूच्या गावला शिक्षक होते. ते शाळेला घरुनच जाणे-येणे करीत होते. आज शनिवार असल्यामुळे सकाळची शाळा करुन ते गावला जायला निघाले होते.
एस.टी. बस आली. त्यांच्या सोबतच मी पण बस मध्ये चढलो. त्यांनीच माझी तिकिट काढली. ते भेटले नसते तर येथूनच कुठेतरी निघून जायचा मी विचार करीत होतो.
प्रवासामध्ये मी विचारमग्न होतो. भाऊजींसोबत सुध्दा बोलायची इच्छा होत नव्हती. मी विचार केला की, ‘आता परत आलोच आहे; तेव्हा घरी जाऊन जे काही असतील-नसतील तेवढे पैसे, कपडे व सामान घेऊन निघून जावे.’
स्टँडवर जायच्या आधीच्या स्टॉपवर मी बसमधून उतरलो. भाऊजींना जातो, असे सांगितले. ते स्टँडवर जाणार होते. कारण त्यांचे घर तेथून जवळ होते.
तेथून मी पायीपायीच घरी आलो. कारण जास्त पैसे खर्च करणे मला आता परवडणारे नव्हते. मी रस्त्यानेच मनात पुढच्या योजना आखीत होतो.
पुष्पांजलीला दिलेल्या शब्दाप्रमाणे मी आत्महत्येचा विचार सोडून दिला. कुठेतरी निघून जावे, एवढेच आता माझ्या हातात राहिले होते. या गावावरुन रेल्वे जात नव्हती. म्हणून येथून पहिल्यांदा रेल्वेच्या ठिकाणी जावे व तेथे जाऊनच पुढे कुठे जावे ते ठरवावे, असा मी विचार केला.
घरी आलो; त्यावेळी मामीजी झोपल्या होत्या. त्यांना दगदगीमुळे बरे वाटत नव्हते, असे त्यांनी सांगितले.
‘मामीजी, तुम्हाला दवाखान्यात नेवून देतो.’ असे त्यांना म्हणालो.
‘आताच नाही. नंतर जाऊ.’ असे त्या म्हणाल्या.
त्यामुळे मला सामानाची जुळवाजूळव व पैसे शोधण्यासाठी अवधी मिळाला. कुसुमांजली कूठेतरी पैसे लपवून ठेवत असे. मला आलमारीत तिच्या पर्समध्ये सहाशे रुपये मिळाले. ते मी खिशात टाकले.
एक ड्रेस, एक चादर, टॉवेल, अंडरवेअर, बनियन, साबन, तेल, कोरे कागदं व घरी ठेवलेले पोष्टाचे काही पाकिटं, असे सुचेल ते सामान मुलीच्या शाळेच्या रिकाम्या बॅगमध्ये भराभरा भरले.
एवढयात मुलगी आली. ती इंग्रजी माध्यमातून पाचवीला शिकत होती.
तिला मैत्रिणीसोबत डब्बा घेऊन पिकनिकला जायचे होते. घरी तिला डब्ब्यात देण्यासारखे काहिच नव्हते. म्हणून तिला रस्त्याने जाणार्‍या फेरीवाल्याकडून संत्रा विकत घेण्यास पैसे दिले. ती पैसे घेऊन निघून गेली.
मधला मुलगा शाळेतून आल्यावर बाहेर खेळायला गेला होता. मोठा मुलगा तर एन.सी.सी.च्या कँपसाठी बाहेरगावी गेला होता. बाहेरच्या खोलीत बाबा कॉटवर झोपले होते. माझा साळा बाहेरच्या खोलीत पुस्तक वाचत होता. तो दहावीत शिकत होता. माझ्याकडेच तो गेल्या चार वर्षापासून शिक्षणासाठी होता.
मी थरथरत्या हाताने चिठ्ठी लिहिली. ‘मी घर सोडून जात आहे. नंतर पत्र पाठवीन.’ एवढेच मी त्यात लिहिले होते.
मुलीच्या कंपासपेटी मध्ये ती चिठ्ठी ठेवली. जेव्हा ती ऊघडेल तेव्हा तिला दिसेल. तोपर्यंत मी दूरवर जाऊन पोहचलो असेल. या उद्देशाने मी तिच्या कंपासपेटीचा उपयोग केला.
सामान भरलेली थैली स्वयंपाक खोलीमध्ये नेऊन ठेवली. बाहेरच्या खोलीत येऊन चप्पल घातली. तेथूनच चुपचाप स्वयंपाक खोलीत येऊन थैली उचलली व पाठीमागच्या दारातून जाण्यास निघालो.
एकदा पाठीमागे वळून घराकडे पाहिले; तेव्हा अश्रूच्या धारा वाहायला सुरुवात झाली. अनेक भावना व विचार मनामध्ये दाटून आल्या होत्या. वणव्यात सापडलेल्या पाखरासारखा तडफडत होतो. त्यात होरपळलेल्या पंखानी मुका आक्रोश करीत होतो.
एस.टी.स्टँडपर्यंत पायीच चालत गेलो. घरापासून स्टँड तसे दूरच होते. स्टँडवर येईपर्यंत डोळ्यातील अश्रू आणि नाक सारखे वाहत होते.
एस.टी.स्टँडवर आलो. नागपूरला सरळ बसने जाण्यापेक्षा धामणगाववरुन रेल्वेने जावे असा मी विचार केला. कारण बस पेक्षा रेल्वेचा प्रवास स्वस्त आहे. त्यामुळे पैसे वाचतील असे मला वाटले.
थोडया वेळाने बस आली. तिकीट काढून खिडकीजवळ बसलो. बस सुरु झाली.
आता गाव सुटल्याची तिव्र जाणीव झाली. त्याचबरोबर अश्रूचा बांध फूटला. डोळे पूर्णपणे डबडबले. क्षणभर मिटले. डोळ्यातलं पाणी पापण्यावर उतरले. समोरचं अंधुकसं दिसायला लागलं. खिडकीच्या बाहेरच्या बाजूने तोंड करुन गालावर उतरलेले आसवे रुमालाने पुसत होतो. कोणाच्या लक्षात येणार नाही, याची काळजी घेत होतो. अश्रू आवरण्याचा खूप प्रयत्‍न करीत होतो. परंतु काही केल्या अश्रूच्या धारा थांबत नव्हत्या. नाकाची फुरफूर सारखी चालूच होती. माझ्यावर आदळलेल्या वेदनांचा बंध माझे अश्रू मोकळे करण्याचा प्रयत्‍न करीत होते.
बस थांबल्यावर भानावर येऊन मी खाली उतरलो.
रेल्वेस्टेशनला जात असतांना मला एक ऒळखीचा मित्र भेटला.
त्याने मला चहा घेण्यासाठी हॉटेलात नेले. मी चहा घेत नव्हतो. त्यामुळे दु्ध घेतले. दु्ध व पानाचा खर्च त्यांनीच केला. अगावूचा खर्च करायचा नाही, असे मी ठरविल्यामूळे हॉटेलचा व पानपट्टीचा खर्च त्यालाच करु दिला.
तो निघून गेल्यानंतर मी दोन रुपयाचा पेन विकत घेतला. कारण घरून पेन घ्यायला विसरलो होतो.
रेल्वेस्टेशनला आल्या-आल्या पहिल्यांदा पॅसेंजरची तिकीट काढली. रेल्वे येण्यास बराच वेळ असल्याचे कळले. त्यामुळे फ्लॅटफॉर्मवर एका बाजूला जाऊन बसलो. तेथे थैलीमधून एक कोरा कागद काढून कुसुमांजलीला पत्र लिहायला घेतले.
त्यात लिहले की, ‘मी जरी घर सोडून जात असलो तरी मरणार नाही. आयुष्याच्या अखेरपर्यंत मी ओळख विसरुन जगणार आहे. त्यामुळे माझा तपास करण्याचा व्यर्थ प्रयत्‍न करु नये.’
त्यात असेही लिहले की, ‘तुला वाटलेच तर दुसरे लग्न करण्यास तुला मोकळीक आहे. माझे तूझ्यावर आता कोणतेही बंधन राहणार नाही. तू मुलांचा सांभाळ कर. त्यांना खूप शिक्षण दे.’ शेवटी माझ्या नोकरीचा सर्व पैसा तुलाच मिळेल. मी कसातरी जगेन, कुठेतरी असेन !’
त्यातच माझ्या साळ्याला उद्देशून लिहले की, ‘तुझ्याकडून मला खूप अपेक्षा आहेत. खूप शिक्षण घेऊन तू समाजाची सेवा कर.’
कारण एवढया लहान वयात त्याला सामाजीक जाणीवा निर्माण झाल्या होत्या. तो उत्कृष्ट पेंटर होता. त्याने पेंटींगच्या कॅडर कॅंपमध्ये शिक्षण घेतले होते. अवघ्या दोन मिनिटात. तो हत्तीचे चित्र भिंतीवर सहज व सुंदर काढायचा. चळवळीचे कार्यकते पूर्ण जिल्हाभर त्याला हत्तीचे चिन्ह व पेंटींग करायला नेत असत. त्याचे अक्षर पण खूप चांगले व वळणदार होते.
चळवळीचे ज्ञान मिळावे म्हणून माझ्या घरी अनेक पुस्तके व ग्रंथाचा संग्रह केला होता. त्याची घरघुती लायब्ररी तयार केली होती. ते कार्यकर्त्याना वाचण्यासाठी देत होतो. त्याचा रेकॉर्ड ठेवला होता. ते सांभाळण्याचे काम तो करीत होता. म्हणून त्याचेकडून अपेक्षा व्यक्‍त करणे साहजिकच होते. शेवटी पत्र लिहणे संपवीलं.
तसेच माझ्या कार्यालयाला सुट्टीचा अर्ज लिहून दोन्हिही पत्रे तेथील पोष्टाच्या डब्ब्यात टाकले.
काही वेळाने पॅसेंजरगाडी आली. गाडीत चढणार्‍या लोकांच्या गर्दीत मी पण चढलो. बसायला जागा नसल्याने बरेच लोक उभे होते. त्यात मी पण होतो. शेवटी ही गाडी खूप उशिरा ठिकठिकाणी लहान-मोठ्या स्टेशनवर थांबत थांबत नागपूरच्या स्टेशनवर आली.
मी आठवणीच्या तंद्रीतून बाहेर पडलो; तेव्हा लक्षात आले की पुष्पांजलीला पत्र लिहायला पाहिजे. मग एका कोपर्‍यात जावून बसलो. थैलीमधून कागद काढून लिहायला घेतले.
पत्र लिहीतांना मनात भावनांचा काहूर व डोळयात अश्रुंचा पूर दाटून आला होता. सारखे माझ्या डोळ्यातून आसवे गळत होते. त्या आसवाचे थेंब त्यावर पडून ओले होत होते. अत्यंत भावणाविवश होऊन मी ते पत्र पुष्पांजलीला लिहित होतो.
पत्र लिहितांना माझे डोळे कसे भरुन आले, त्याचा उल्लेख पत्रात केल्याशिवाय राहवले नाही. एक-एक शब्द मी लिहित गेलो. जवळपास पाच पानाचे पत्र झाले. मी माझे संपुर्ण मन त्यात मोकळे केले होते.
दवाखान्यातील दु:खदायक व कधिही न विसरणारी ती घटना – जे मी तिला यापुर्वी सांगू शकलो नव्हतो, ते सविस्तरपणे पत्रात लिहिले होते. नियतीने मला क्षणार्धात आरोपीच्या पिंजर्‍यात कसे अडकविले, याची इत्थंभूत माहिती मी त्यात दिली होती.
मी तिला लिहले की, ‘पुष्पांजली, येथे मला फार थंडी लागत आहे. माझ्याकडे ना मफलर आहे ना स्वेटर ! मी आता जास्त पैसे खर्च करु शकत नाही. मी जर आजारी पडलो तर माझे कसे होईल ? माझी जीवननौका आता कुठे व कशी भरकटेल याची मला जबरदस्त भीती वाटत आहे. तू मला आत्महत्या करू नका म्हणून बंधनात अडकविले. त्यामुळे आता मी नाही आत्महत्या करु शकत की माघारी फिरु शकत ! आणखी मी एखाद्या कोणत्या गुन्ह्य़ामध्ये अडकणार तर नाही ना, याचे मला भय वाटत आहे. माझ्या नोकरीचं, माझ्या मुलांबाळांचे कसं होईल, याची मला चिंता वाटत आहे. मला आता माझ्या आयुष्याच्या शेवटपर्यंत स्वत:ची ओळख विसरून जगावे लागणार आहे. माझे आवडते खायचे पान सुध्दा आता विकत घेण्याची ऎपत राहिली नाही. त्यामुळेच स्वस्तातली तलफ म्हणून पुन्हा तंबाखू खाणे सुरु केले आहे. मी आता पेपर विकत घेऊ शकत नाही. विकायला ठेवलेल्या, मुडपलेल्या अर्ध्या पानावरच्या तेवढया बातम्या वाचून मला समाधान मानावे लागणार आहे. आता मला टी.व्ही. नको, पंखा नको की झोपायला पलंग-गादी नको ! भिकार्‍यांना दान देणारा माझा हात आता आखडला आहे. माझं मन मला म्हणत आहे की, ‘तू आता यापुढे भिकार्‍यांच्या रांगेत दिसणार आहेस ! ज्या भुताटकीने माझा बळी घेतला, अशा कोणत्याही स्त्री सोबत यापुढे संबंध ठेवणार नाही.’
पुष्पांजली, तू सुखाचा संसार कर. तू महान आहेस. मी तुझ्या मनाचा विनयभंग केला, ही बाब मला सतत बोचत राहील. प्रायश्चित घेतल्यानं मला बरे वाटेल. मी माझ्या पुढिल प्रवासाची जीवनागाथा जीवंत असेपर्यंत कळवित जाईन.’
माझ्या मनात जे काही होतं-नव्हतं, ते सारं पत्रात रेखाटलं. जे नाही आठवलं ते सुटलं असेल – ते माझ्या मनाच्या कंपनाने पुष्पांजलीपर्यंत पोहचवावं – अशी सदिच्छा बाळगून पत्र संपवलं.
पत्र लिहिल्यावर पुन्हा पुन्हा वाचून पाहत होतो. वाचतांना जिथे जिथे माझ्या भावना हेलावत होत्या, त्या त्या वेळी पुन्हा डोळे पाणावत होते. पत्राची घडी करुन पाकिटात टाकले. पाकिटावर पत्ता लिहितांना पुष्पांजलीचे नाव लिहून त्यावर ‘वैयक्‍तिक ’ असे लिहीले.
पत्र लिहून बराच वेळ झाला होता. मात्र पोष्टात टाकावे की नाही अशी द्विधा अवस्था माझ्या मनात निर्माण झाली. जर हे पत्र पुष्पांजलीच्या पतीच्या अथवा कुणाच्या हातात पडून त्यांनी वाचले तर त्यांना सारेच गुपित कळेल आणि त्यांनी जर हे पत्र तिला दाखविले नाही तर तिला खरी गोष्ट कळणार नाही.
पुष्पांजलीने मला सांगितले होते की, ‘याबाबतीत मी कुणाला सांगणार नाही.’ परंतु मीच तर तिला पत्र लिहून हे प्रकरण उघड केले आहे ! त्यामुळे तिची पंचाईत होऊन तिला त्रास होण्याची शक्यता आहे, याची मला भीती वाटायला लागली. पण त्याशिवाय तिला दवाखान्यातील घटना कळणार तरी कशी ? कारण मी तिला त्याबाबतीत काहीच सांगू शकलो नाही. मनाचा हिय्या करुन ते पत्र मी पोष्टाच्या डब्ब्यात टाकलेच.
मी माननीय कांशीरामजींच्या सामाजीक चळवळीत सक्रिय होतो. तेव्हा त्यांच्या दिल्ली येथील ऑफीसमध्ये कारकूनाचे काम करावे व माझ्या नोकरीच्या ऑफीस मधिल कामाच्या अनुभवाचा तेथे उपयोग करावा, असा माझ्या मनात विचार येऊन गेला.
मी नोकरीमध्ये ‘सहाय्यक लेखापाल’ या पदावर काम करीत असल्यामुळे मला अकाऊंटींगचा, कॅशबुक ठेवण्याचा व ऑडीटचा खूप अनुभव होता. मला टाईपिंग, ड्राफ्‍टिंग, अकाऊंटींग, ऑडीटींग, फायलींग इत्यादी सर्व कामे करता येत होते. माझे शिक्षण बि.कॉम पर्यंत झाले असल्यामुळे मला अकाऊंटींगचे चांगले ज्ञान होते. त्यामुळे ते मला निश्चितच ऑफीसच्या कामासाठी ठेवून घेतील, अशी आशा निर्माण झाली होती.
म्हणून मी दिल्लीलाच जायचे ठरविले. तेथे ऑफीसमध्ये काम करावे. त्यांनी राहण्याची-जेवणाची व्यवस्था केली तर ठिक, नाहीतर कुठेतरी अर्धवेळ काम करुन पोटापुरते मिळवावे व जसे इतर अनेक लोक फुटपाथवर झोपतात तसेच आपणही झोपावे. उरलेला वेळ ऑफीसमध्ये काम करण्यामध्ये घालवावा असा मी विचार केला.
जर त्यांनी ठेवलेच नाहीतर शहरांमधे फिरुन संघटनेचा पेपर विकत जावा व अशा प्रकारे चळवळीमध्ये आपले योगदान द्यावे. पुढे आपण चळवळीमध्येच पुर्णपणे सक्रिय होऊन काम करावे व अशारितीने आपला जीवनमार्ग आखावा, असे मी विचाराअंती ठरवीले.
दिल्लीला जाणारी ४.३० वाजताची रेल्वे होती. काऊंटरवर जाऊन मी तिकीट काढले. आतमध्ये फ्‍लॅटफॉर्मवर जाऊन रेल्वे येण्याची वाट पाहत होतो.
त्यादिवशी मी सकाळपासून काहीच खाल्ले नव्हते. पोटाची भूक कुठे पळाली ते कळतच नव्हते. कदाचित पैसे संपू नये म्हणून माझे पोट सुध्दा मला सहकार्य करीत असावे.
आता येथून माझ्या जीवनाचा खर्‍या अर्थाने पुढील प्रवास सुरु होणार होता. जसजसा पुढे जाईन तसतसा मी घरापासून-गांवापासून आणखी आणखी दूर जाणार होतो. आता डोळयातील अश्रू कदाचित आटले असावेत. कारण जेव्हा मागील जीवनपट माझ्या डोळयासमोर ऊभा राहायचा, तेव्हा डोळे मात्र आधीसारखे पाणावत नव्हते.
रेल्वे येताच तिकिट सामान्य श्रेणीचे असूनसुध्दा विचाराच्या तंद्रिमध्ये द्वितीय श्रेणीच्या राखीव डब्ब्यात शिरलो.
तेथे खिडकीजवळ जावून बसलो. रात्र झाल्यावर लोक बर्थवर झोपायची तयारी करीत होते. म्हणून मला तेथून उठणे भाग पडले.
मी दरवाज्याजवळील रिकाम्या जागेत येऊन उभा राहिलो. रात्र वाढू लागली. यापुर्वी कुठे जायचे असले की द्वितीय श्रेणी अथवा भारत भ्रमणची सवलत घ्यायची असली की प्रथम श्रेणीमध्ये प्रवास करीत होतो. आता माझ्यावर कशी पाळी आली हे पाहून मी अंतर्मुख झालो होतो.
रेल्वे धाडधाड करीत पुढेपूढे जाऊ लागली. इतक्या लोकांना ती ओढत ओढत घेऊन जात होती. त्या लोकांसोबत मला पण ती ओढत नेत होती.
दोन बंदूकधारी रेल्वे पोलीस येतांना दिसले. त्यापैकी एक पोलीस माझ्याजवळ येऊन विचारपूस करु लागला.
‘ कहाँ जा रहे हो?’
‘ दिल्ली..’
‘तिकीट निकाली है?’
‘हॉ.’
‘ किससे मिलने जा रहे हो?’
‘ मान्यवर कांशीरामजीसे.’
मा.कांशीरामजींचं नाव ऐकल्याबरोबर तो थोडा थबकला आणि मला म्हणाला, ‘ठिक है. बैठे रहो.’
तो पोलीस कसा काय वरमला याचे मला आश्चर्य वाटले. कदाचित तो पण कांशीराम साहेबांचा चाहता असावा असं मी समजून गेलो.
त्यानंतर लगेच दुसरा पोलीस माझ्याजवळ आला. त्यांनी मला विस रुपये मागितले. मी पहिल्या पोलीसाकडे केविलवाण्या नजरेने पाहिले. त्यांनी माझ्याकडे पाहून त्या पोलीसाला हाताने इशारा करुन सोडून द्यायला सांगितले. त्यामुळे माझी पोलीस चौकशीतून सुटका झाली.
आता मी निश्चिंत झालो. थैलीमधून टॉवेल काढून खाली अंथरला व अंगावर चादर ओढून घेतली. तेवढया लहानशा जागेत पाय आखडून झोपण्याचा मी प्रयत्‍न करीत होतो. रात्र संपेपर्यंत झोप कशी लागली़च नाही. जस-जसी रात्र वाढत होती, तस-तसी थंडी पण वाढत होती.
रेल्वेच्या हेलकाव्या प्रमाणे माझे जीवन सुध्दा हेलकावे घेत घेत पुढे जाऊ लागले होते. दिल्लीला जाऊन काय करायचे हा विचार पुन्हा पुन्हा माझ्या डोक्यात येत होता. त्याची उजळणी मनामध्ये राहून राहून होत होती. आता मला पुढचे वेध लागले होते.
रेल्वे दिल्लीला सकाळीच येऊन पोहचली. मी खाली उतरलो. पाण्याच्या नळाजवळ गेलो. थैलीतून टूथपेस्ट काढून दात घासले. तोंडावरून पाणी फिरवले. डोक्यावरचे केस व्यवस्थित विंचरुन घेतले. तसाच स्टेशनच्या बाहेर पडलो.
दिल्लीला मी पहिल्यांदाच आलो होतो. त्यामुळे एक अनामीक भीती वाटत होती. रस्त्याच्या कडेला केळे विकणारा माणूस दिसला. आता मला पोटात भूक लागल्याचे जाणवू लागले. एक रुपयाचे दोन केळे विकत घेऊन खाल्लेत. थोडीफार पोटाची आग शमली.
पेपर विकणारा पोरगा दिसला. वाटलं पेपर विकत घेऊन काय बातम्या आहेत ते पाहू या ! मी घरातून निघून गेल्याची बातमी तर त्या पेपरमध्ये नाही ना… मला कसंच तरी वाटले. पेपरमध्ये बातमी यायला मी काय इतका मोठा माणूस थोडाच आहे ! आणि इतक्या लांबच्या पेपरमध्ये येईल तरी कसे ? शक्यच नाही… मी ओठातल्या ओठात खुदकन हसलो. माझ्यात होत असलेला असा काहीसा बदल मला पहिल्यांदा जाणवला. शेवटी मनाचे समाधान करुन पेपर विकत घेतला नाही. कारण पैशाचा प्रश्‍न होता !
तसाच समोर जाऊन करोलबागला जाणार्‍या बसची चौकशी केली. करोलबागला एक ऑफीस असल्याचे मला माहीत होते. बस आल्यावर मी करोलबागला पोहचलो. तेथील ऑफीसमध्ये चौकशी केल्यानंतर असे कळले की, महाराष्ट्राचे संयोजक नॉर्थ एव्हेन्यूच्या ऑफीसला आलेले आहेत. त्यामुळे मला हायसे वाटले ! कारण ते माझ्या अगदी जवळच्या परिचयाचे होते. ते माझी निश्चितच शिफारस करतील अशी मला खात्री वाटत होती.
त्या ऑफीसचा पत्ता घेउन मी नॉर्थ एव्हेन्यूला गेलो. तेथे ते बसले होतेच. मला पाहून हसले व कसे काय आलांत म्हणून विचारु लागले. त्यांना मी येथे राहून ऑफीसमध्ये नेहमीसाठी काम करण्याची इच्छा व्यक्‍त केली. त्याचे कारण विचारले असतांना, मी माझ्या घरघुती भांडणाचा उल्लेख करुन वस्तुस्थिती समजाऊन सांगितली. तेव्हा त्यांना सुध्दा धक्का बसल्याचे जाणवले होते.
त्यांनी व ऑफीसमधील इतर कार्यकर्त्यांनी सल्ला दिला की, ‘तुम्ही परत जाऊन तूमच्या नोकरीतील ऑफीसच्या भानगडी मिटवून या. नोकरीतील पैसे घेऊन कुटुंबाचे पालनपोषण करण्याची तजवीज केल्यानंतरच दिल्लीला या. तुम्हाला येथे ऑफीसमध्ये निश्चितच काम करता येईल. तुमच्या राह्ण्याची व जेवणाची व्यवस्था होईल. त्याची काळजी करु नका. तुम्ही जर तसे न करता येथे ऑफीसमध्ये काम करतांना मान्यवर कांशीरामजींना दिसलेत तर त्यांना सुध्दा ते आवडणार नाही. ते आता दौर्‍यावर गेले आहेत. ते आल्यावर तुमची विचारपूस करतील. तेव्हा तुम्ही वाटल्यास दोन-तीन दिवस येथे थांबा. तुमच्या मनावरील ताण कमी झाल्यावर तुम्ही जायला काही हरकत नाही.’
ऑफीसमध्ये काम करणारे चार व्यक्‍ती महाराष्ट्राचेच होते. त्यांना पण माझ्याबाबतीत झालेल्या प्रकाराबद्दल सहानुभूती वाटत होती.
त्यांचे सर्वांचे बोलणे मला पटले. कारण मी विशीष्ट नमुन्यामध्ये रजेचा कालावधी टाकून अर्ज दिला नाही. साहेबांची पूर्व परवानगी घेतली नाही. त्यामुळे माझ्या विरुध्द कारवाई करून माझा पगार काढणे बंद करतील. मग घरचे लोक काय खातील ? पैशाअभावी कसा खर्च करतील ? असे अनेक प्रश्न माझ्यासमोर उभे ठाकले.
तसेच नोकरी सोडण्याच्या संदर्भात रितसर कार्यवाही व्हायला पाहिजे. नाहीतर मला नोकरीतून काढण्याची कारवाई करतील. त्यामुळे काही आर्थिक फायदे मिळणार नाहीत. अशी मला जबरदस्त भीती वाटायला लागली. म्हणून मला ह्यासाठी तरी गावला परत जाणे आवश्यक झाले होते. त्यानंतरच मोकळया मनाने मी येथे पुन्हा येऊ शकत होतो.
ऑफीसमध्ये काम करणारे सारेजण एका खासदाराच्या क्वॉटरमध्ये राहत होते. तेथेच जेवणाची व्यवस्था होती. मी पण त्यांच्या सोबत संध्याकाळी जेवण घेतले. मी नवीन असल्यामुळे जेवायला आलेले लोक माझी आस्थेने विचारपूस करीत होते. महाराष्टातील लोकांचा ते आदर-सन्मान करीत असल्याचे मला जाणवत होते.
पुष्पांजलीच्या घरी मी जेवण केले, त्यानंतर दोन दिवसांनी आता जेवण करीत होतो. तिच्या घरच्या जेवणांनी माझी भुक दोन दिवस तरी टिकऊन ठेवली होती.
रात्रीला त्यांच्याच क्वॉटरमध्ये झोपलो होतो. हे प्रकरण घडल्यापासून मला पुरेशी झोप मिळाली नव्हती. ह्यावेळेस मात्र बर्‍यापैकी झोप लागली होती.
सकाळी ८.३० वाजेपर्यंत तयारी करुन मला ऑफीस जवळील कँटीनमध्ये यायला सांगितले. तेथे आमलेट, ब्रेड व दुध याचा नास्ता घेऊन ऑफीसमध्ये गेलो. तेथे मी कॅशबुक मेंटनन्स, टाईपिंग, फायलींग इत्यादीचे कामे करु लागलो. दुपारी सर्वांसोबत क्वॉटरमध्ये जेवण करायला गेलो. त्यानंतर पुन्हा ऑफीसमध्ये येउन रात्री ९.०० वाजता ऑफीस बंद होईपर्यंत काम करुन आम्ही रात्रीचे जेवण करायला गेलो. असा तो दिनक्रम होता.
तेथे राष्ट्रीय स्तरावर ‘बहुजन संघटक’ नावाचा हिंदी भाषेत साप्ताहीक वृतपत्र निघायचा. त्यात चळवळीच्या संदर्भात बातम्या, लेख प्रकाशीत करुन संपुर्ण भारतात त्याचे वितरण करायचे. हे काम महाराष्ट्रातील एक कार्यकर्ता करीत होता. त्याबाबतीत मी त्याला मदत करायचं काम करीत होतो.
तेथे मी दोन दिवस राहून गावला जाण्यासाठी रेल्वे स्टेशनवर आलो. तिकीट काढून फ्‍लॅटफॉर्मवर जाऊन थांबलो. मी तंबाखू व चुन्याची पुडी काढली.
बाजूला एक गरीब बाई बसली होती. तिने मला तंबाखू व चुन्याची मागणी केली. मी तिला त्या दोन्हिही पुडया देऊन टाकल्या व तुझ्याकडेच ठेव, असे सांगितले.
तिने तंबाखूला चुना लाऊन घोटला आणि तोंडात टाकला. नंतर तिने एका बोटाने चुना काढून तिच्या पायाच्या पोटरीला असलेल्या खांडकावर लावला.
तिच्या बाजूला एक लहान मुलगी अंगावर फाटकी चादर ओढून झोपली होती. तिच्या डोक्यावरील पांघरुन काढून तिच्या डोक्याला असलेल्या खांडकाला तिने चुना लावला. ती असे करतांना मी तिच्याकडे पाहत होतो. मी तिला त्या मुलीबद्द्ल विचारले असतांना तिला ताप आला, असे ती सांगत होती. डोक्याच्या खांडकामुळे तिला ताप चढला असावा. मी तिला दहा रुपयाची नोट देऊन दवाखान्यात घेऊन जायला सांगितले. तीने पैसे घेतले, पण काहीच बोलली नाही. गरिबाचं दु:ख काय असते, हे तिने शब्दाने न सांगता आपल्या पोटातच ठेवले होते. तिची अशी दिनवाणी अवस्था पाहून मला गहिवरुन आले.
लवकरच गाडी आली. सामान्य श्रेणीचा डब्बा पाहून मी त्यात चढलो.
त्या डब्ब्यात सी.आर.पी. पोलीस व सैनिक बसले होते. रात्र झाल्यावर ते झोपायची तयारी करीत असतांना दंडुकाचा धाक दाखऊन डब्ब्यात बसलेल्या इतर प्रवाशांना त्या डब्ब्यातून दुसर्‍या डब्ब्यात जायला सांगत होते. कोणी जाग्यावरुन उठायला नकार दिला तर त्यांना धक्काबूक्की करीत होते.
मला सुध्दा ते उठायला सांगत होते. त्यापूर्वी माझा तंबाखू खाण्याच्या निमित्ताने एका सैनिकाशी परिचय झाला होता. त्याने तंबाखू घोटण्यासाठी जेव्हा तंबाखू व चुना काढला तेव्हा मी त्याला मागितले होते. त्या बाईकडे मी पुडया दिल्यामुळे आता माझ्याकडे तंबाखू व चुना राहिला नव्हता. मला अनुभव होता की, कॊणी कां असेना तो सहसा तंबाखू व चुना द्यायला कधिच नकार देत नाही. त्याच्यावर सुध्दा कधितरी तशी पाळी येतच असते. म्हणून तंबाखू खाणारे त्या बाबतीत मात्र फार उदारता दाखवितात.
जेव्हा एक पोलीस माझ्यावर दंडुका उगारायला लागला, तेव्हा तो सैनिक मध्येच पडून त्याला रोखले व मला दोन बेंचच्या मध्ये असलेल्या जागेवर बसण्यास सांगितले. अशा रितीने माझ्या जीवनाची ससेहोलपट त्यांनेच थांबविली होती. तंबाखाने मला दुसर्‍या डब्ब्यात जाण्यापासून रोखले होते. एवढे मात्र निश्चित !
तंबाखू घोटून ओठात ठेवल्यामुळे तोंडाचा वास येत असेल, कँसरचा रोग होण्याचा धोका असेल परंतु तंबाखाचा असाही एक फायदा होतो, असे मला त्यावेळी नव्याने दिसून आले.
दुसर्‍या दिवशी दुपारी मी घरी आलो. तेव्हा बरेच लोक घरी आलेले दिसलेत. माझा लहान भाऊ व भावसून आले होते. कुसुमांजलीला जेव्हा दवाखान्यात भरती करण्यात आले होते, त्यावेळेस मी त्याला पत्र लिहीले होते. म्हणून ते दोघेही तिला पाहायला आले होते. घरी आल्यानंतर मी निघून गेल्याचे त्यांना कळले होते.
माझी बहीण, भाऊजी, कुसुमांजलीचे बाबा व मावशी पण आले होते. मामीजी तर आधीच घरी होत्या.
मी घरी पोहोचलो, त्याआधीच माझे पत्र येऊन पोहचल्याचे कळले. त्यात मी घरी परत येणार नाही,. माझी ओळख विसरुन मी जगणार आहे, असे लिहिले होते. त्यामुळे सारेच दु:खात बुडाले होते.
मी घरात पाय टाकल्याबरोबर मला पाहून घरातले वातावरण स्मशान शांतता पसरल्यासारखे झाले होते. कोणाच्याही चेहर्‍यावर दु:ख अथवा आनंदाच्या छटा न दिसता एकमेकांकडे पाहत होते.
मी घर सोडले, त्यादिवशी रात्रीला पुष्पांजली नसल्यामुळे मामीजींनाच स्वयंपाक करावा लागला होता. दवाखान्यात डब्बा पोहचविण्यासाठी त्या माझी वाट पाहत होत्या. बराच वेळ होऊनही मी घरी न आल्यामुळे माझ्या साळयाला डब्बा घेऊन जाण्यास सांगितले. तो सायकलने डब्बा घेऊन गेला.
दवाखान्यात पोहचल्यावर त्याने त्याच्या ताईकडे डब्बा दिला.
‘भाऊजी व आई का नाही आले?’ असे तिने विचारले.
‘भाऊजीने ताईला तिच्या घरी पोहचवून दिले. घरी आल्यावर परत कुठे गेलेत का ? अजूनही आले नाहीत. म्हणून मीच डब्बा घेऊन आलो. तू आता जेवण करुन घे.’ असा तो म्हणाला.
‘अस्सं… ! पुष्पांजली गेली गावाले…! गेली एकदाची कटकट…! तुझे भाऊजी गेले असतील चळवळीच्या कामाले…! माझी कुठे त्यांना फिकीर आहे…?’ असे ती रागावून म्हणाली.
मामीजी न आल्यामुळे तिला आता एकटीलाच दवाखान्यात राहण्याची पाळी आली होती.
इकडे घरी मी चळवळीच्या कामानिमित्त नेहमी बाहेर राहत असल्यामुळे कधी कधी उशिरा घरी पोहचत होतो, हे घरच्या लोकांना माहिती होते. त्यामुळे ते माझ्याबाबतीत विशेष काळजी करीत नव्हते.
या दरम्यान शाळेला तिन दिवस सुट्ट्या आल्या होत्या.
मी घरी का आलो नाही ? कुठे गेलो असेल ? याची काळजी सर्वानाच लागली होती. आज येईल, उद्या येईल म्हणून माझी सर्वजण भिरभीर वाट पाहत होते.
मी घरी आलो नसल्याबद्दल कुसुमांजलीला कुणीच सांगितले नाही. साळा रोज दवाखान्यात डब्बा पोहचवीत होता. तिची तब्बेत खराब असल्यामुळे तिला आणखी काळजी नको म्हणून तो तिला सांगत नव्हता.
तिसर्‍या दिवशी मुलीला शाळेचा होमवर्क करायचा होता. म्हणून तीने दप्‍तर काढले. दप्‍तरातील कंपासपेटी काढली. पेन काढण्यासाठी तिने कंपासपेटी उघडली. त्यात तिला चिठ्ठी दिसली. ती वाचून जोरात रडायला लागली.
‘बाबा निघून गेले आहेत. ते आता घरी परत येणार नाहीत, असे त्यांनी या चिठ्ठीत लिहिले आहे.’ असे ती रडता रडता सांगत होती.
ती चिठ्ठी सर्वांनीच पाहीली व खरोखरच तसे लिहीले असल्याचे त्यांना खात्री झाल्यावर घरात शोककळा पसरली. बाबा, मुलं, मामीजी असे सर्वचजण रडायला लागले. कुणीच कुणाला समजावण्याच्या मन:स्थितीत नव्हते.
दुसर्‍या दिवशी ही बातमी कुसुमांजलीला सांगितली. तेथेच ती रडायला लागली. स्वत:ला दोष देत ती सारखी रडत होती. वार्डमधील पेशंट तिच्याकडे पाहत होते.’
‘बाई, तुझ्या नवऱ्यासोबत अशी भांडायला नको होते. पहा आता काय परिणाम झाला.’ असे कुणीतरी तिला म्हणाले.
ती आता दवाखान्यात राहायला तयार नव्हती.
‘मला घरी घेऊन चल.’ असे तिने भावाजवळ आग्रह धरला. डिस्चार्जचे कागदपत्रे तयार करुन तिला घरी घेऊन आला.
घरी सर्वच शोकाकूल झाले होते.
कुसुमांजली सारखी रडत होती. तिची छाती दम्याने भरुन येत होती. तिची तब्बेत आणखी बिघडणार तर नाही ना ! अशी सर्वांना भीती वाटायला लागली होती.
मला आता कुठे कुठे शोधायचे याचा ते विचार करु लागले.
पहिल्यांदा माझ्या बहिणीकडे विचारपूस करण्यासाठी कुसुमांजलीने भावाला पाठविले. तेथून तो परत आला. त्यानंतर तिने त्याला पुष्पांजलीच्या गावला पाठवले. कदाचित मी तेथे गेलो असेन किंवा कुठे गेलो असेन हे तिला माहिती असेल, असे त्यांना वाटले.
मी घरुन निघून गेल्याची बातमी वार्‍यासारखी जिकडे-तिकडे परसरली होती. काही लोक घरी येऊन सांत्वन करीत होते. ते परत येतील म्हणून आशा दाखवित होते.
मी घरी पाऊल टाकताच ती म्हणाली, ‘ किती शिक्षा दिली मला ?’
मी तिला म्हटले, ‘ मी पुन्हा जाणार आहे. पूर्वी सांगून गेलो नव्हतो. आता सांगून जाणार आहे.’
बाबा मला म्हणाले, ‘ बाबू, तू कुठे गेला होतास रे…? आम्हाला सोडून… तुझ्या आठवणीनं आम्ही किती हळहळलो ! त्या दिवसापासून जेवणाचा घास आमच्या तोंडात जात नव्हता ! तुझ्यासाठी कुसुमांजली किती रडत होती. तिचा वेदनेचा ठणका काही केला कमी होत नव्हता ! आता बरे झाले तू आलास ! तू कुठे जाऊ नकोस आम्हाला सोडून…’
एवढे बोलून तो ढसाढसा रडायला लागला. त्याच्या रडण्यामूळे मुलेही फुसफुसून रडायला लागले. मलाही रडू कोसळले. सगळे वातावरण शोकाने भारावून गेले होते.
मी लगेच तयारी करुन ऑफीसला गेलो. मी निघून गेल्याची चर्चा तेथे पण सुरु होती.
मला पाहून सर्वांना धक्काच बसला. मला खूप अवघडल्यासारखे झाले होते. कुठे गेले होते ? कां गेले होते ? इत्यादी अनेक प्रश्‍न विचारुन ते मला हैरान करीत होते. त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे देता देता मला नकोसे झाले होते.
माझ्याबाबतीत असे घडेल, असे त्यांना कधीच वाटले नसल्याचे सांगत होते.
‘ बरे झाले तुम्ही आलांत.’ असे ते प्रतिक्रीया व्यक्‍त करीत होते. कुणालाही न सांगता अचानक निघून गेल्याने काय परिणाम होतात, याचे रहस्य मला त्यावेळी कळले होते.
मी एक महिन्याच्या सुट्टीचा अर्ज विहीत नमूण्यात लिहून, माझ्या विभागीय लेखापालाची त्यावर शिफारस घेतली. तो अर्ज कॅबिनमध्ये साहेबांकडे घेऊन गेलो.
त्यांनी सुध्दा माझी आस्थेने विचारपूस केली. एरवी सुट्टी देतांना साहेब आढेवेढे घ्यायचे. परंतु आता माझी बिघडलेली मानसिक अवस्था पाहून त्यांनी सहज सुट्टी मंजूर केली. मी त्यांचे आभार मानून कॅबिनच्या बाहेर आलो.
आता मला ऑफीसची काही काळजी राहिली नव्हती.
मी घरी येतांना माझी वैयक्‍तिक फाईल व पगाराची पुस्तिका सोबत आणली. त्यावरुन मी नोकरी सोडली तर किती पैसे मिळतील याचा हिशोब करू शकत होतो.
संध्याकाळी मी माझा विचार सर्वांना सागितला.
यापुढे कुसुमांजली सोबत जीवन कंठने अत्यंत धोक्याचे वाटत असल्याचे त्यांना सांगितले. कारण तिच्या संशयखोर व वाईट वागण्याच्या वृतीमुळे एकतर मी वाईट मार्गाने जाण्याची किंवा रागाच्या भरात माझ्या हातून काहीतरी अनर्थ घडण्याची जोरदार शक्यता आहे. त्यामुळे मी व माझे कुटुंब उध्वस्त होण्याची मला खूप भीती वाटत असल्याचे सांगितले.
‘मी नोकरी सोडून दिल्लीला जाईन; पुन्हा येथे परत येणार नाही. नोकरी सोडल्यानंतर जे काही पैसे मिळतील ते मी कुसुमांजलीला देईन. त्यात तिने कुटूंबाचा व मुलांच्या शिक्षणाचा खर्च करावा.’ असेही मी म्हणालो.
यावर कुसुमांजली एकदम उसळून म्हणाली, ‘ नाही. नाही. तुम्ही कोठेच जाऊ नका. नोकरी सोडू नका. मला घटस्फोट द्या. मी माझे पोट कसेही भरेन. मला तुमच्या नोकरीतला पैसा नको…’ इतके बोलून ती बाहेर जायला लागली.
तिने अत्यंत टोकाची भुमिका घेतली होती. तिला सर्वांनी समजाऊन परत आणले. घटस्फोट घेणे हा मार्ग मलाही पसंद पडला नाही. ती, मुलं-बाळं उघडयावर पडू नये, असेच मलाही वाटत होते. तिच्याबद्दल मला आंतरीक ओढ होतीच. परंतु तिचे बोलण्याचे व वागण्याचे प्रकार आठवले की, तिच्याजवळ कधिच राहू नये, असेच मला राहून राहून वाटत होते.
‘ सध्या तुम्ही नोकरी सोडून कुठेही जाऊ नका. काही दिवसांनी त्यावर विचार करा. सगळं काही बरोबर होईल. तुमच्या मुला-बाळांच्या पालणपोषणाचा व शिक्षणाचा प्रश्‍न आहे. दिवसोंदिवस शिक्षणाचा खर्च वाढत आहे. कुसुमांजलीला ती जबाबदारी पार पाडणे अवघड होईल.’ असेच सर्वांनी समजुतीच्या सुरात बोलून आपापली भुमिका मांडली.’
मी अंतर्मूख होऊन त्यावर गंभीरपणे विचार करु लागलो.
खरेच मुला-बाळांच्या पालणपोषणाची व शिक्षणाची जबाबदारी कुसुमांजली व्यवस्थीत पार पाडू शकेल की नाही, शंकाच होती. त्यांचे भविष्य पार मातीमोल होईल. त्यांना वनात ढकलण्यात मीच जबाबदार राहीन. नोकरी सोडणे खरेच चुकीचे पाऊल ठरेल, असेच मला वाटले. लोकांना नोकर्‍या मिळत नाहीत व माझ्याकडे असलेली नोकरी मी सोडतो. घरघुती भांडणात नोकरी गमाविली, त्याबद्दल लोक मला मुर्खात काढतील. मी स्तब्ध झालो. मला काय बोलावे ते सुचत नव्हते.
एवढयातच पुष्पांजलीचे पती व माझा साळा असे दोघेही बाहेर आलेले मला दिसले. मी त्यांचेशी बोलण्यासाठी बाहेर आलो.
मी त्यांना विचारले, ‘माझे पत्र मिळाले काय?’
त्यावर ते म्हणाले, ‘होय.’
ते पुढे म्हणाले की, ‘पत्र पहिल्यांदा माझ्याच हातात पडले. मी ते पुर्णपणे वाचल्यावर झालेला प्रकार माझ्या लक्षात आला. काय घडले म्हणून मी पुष्पांजलीला विचारले. त्यापुर्वी तिने मला काहीच सांगितले नव्हते. मी तिला सांगितले की, तुझे भाऊजी घर सोडून गेले आहेत. तुला तेथे नसते ठेवले तर बरे झाले असते. आता पहा काय प्रकार झाला हा…! वाच हे पत्र म्हणजे तुला सर्व काही कळेल.’
पत्र वाचून ती सुन्न झाली. ती काहीच बोलत नव्हती. तेवढयातच हा साळा आला. ‘ घर सोडून जाण्याबाबत पुष्पांजलीला माहित असेल किंवा एखाद्यावेळेस भाऊजी येथे आले असतील म्हणून ते पाहण्यासाठी मला पाठवीण्यात आले.’ असे त्याने सांगितले.
मी त्याना सांगितले, ’पुष्पांजली स्वच्छ आहे. तिची काहीच चूक नाही, मीच अपघाताने तिच्या जवळ गेलो होतो. माझा केवळ स्पर्ष सुध्दा तिला सहन झाला नाही. त्यामुळे मीच दोषी आहे. बाकीचे सर्व तुम्ही माझ्या पत्रात वाचले असेलच. त्यात मी सविस्तरपणे लिहिले आहे.’
माझे बोलणे ऐकून त्यांनी मला धिर दिला.
मला म्हणाले, ‘हे प्रकरण आम्ही कुणालाही सांगणार नाही. त्याबद्दल तुम्ही निश्चिंत रहा. झाले गेले सर्व विसरुन जा.’
माझ्या मनावरील ताण कमी करण्यासाठी माझ्या भावाने त्याच्याकडे येण्याचा आग्रह केला. माझी आई त्याच्याकडेच होती. म्हणून तिला सुध्दा भेटायची मला ओढ लागली होती.
दुसर्‍या दिवशी सकाळी जेवण करुन आम्ही एस.टी. स्टँडवर जाण्यास निघालो. आमच्या सोबत पुष्पांजलीचे पती सुध्दा त्यांचे गावला जाण्यासाठे एस.टी. स्टँडवर आले. त्यांचे गाव माझ्या भावाच्या गावाच्या अलिकडे त्याच रोडवर होते. त्यानी आमच्या सर्वांच्या एस.टी. बसच्या तिकिटा त्यांच्या गावापर्यंत काढल्या होत्या.
त्यांचे गाव आल्यावर आम्हाला त्यांचेच गावला उतरण्याचे सांगितले.
मी त्यांना म्हटले की, ‘तुम्ही सर्वजण त्यांचेकडे जा. मी मात्र येणार नाही.’ पुष्पांजलीने म्हटले होते की, ‘आता आपण यापुढे एकमेकांच्या घरी जावू नाही.’ म्हणूनच त्याच्या घरी न येण्याचे कारण त्यांना न सांगताच मी नकार दिला होता. मी बस मधून खाली ऊतरलो नाही. म्हणून माझा भाऊ सुध्दा खाली उतरला नाही. ते बसमधून एकटेच उतरले. आमची बस पुढे निघून गेली.
मध्ये एका गावला बस थांबली होती. तेथे उतरुन माझ्या भावांनी शिंगाडे विकत आणले. आम्ही त्यापैकी काही शिंगाडे बसमध्येच खाल्लेत. एखाद्या तासाने आम्ही भावाच्या घरी पोहचलो असेन.
आई मला पाहून घरातून लगबगीने बाहेर आली. ‘आला माहा बाबा… बरं झालं आलास…’ असं म्हणून नेहमीप्रमाणे तिने माझ्या दोन्ही गालाचे व कपाळाचे पटापट मुके घेतले. तिच्या मायेच्या उबेने माझ्या अंगावर मुठभर मांस चढल्यासारखे वाटले…! मी बर्‍याच दिवसानंतर तिला भेटलो की, ती असेच उल्हासित व आनंदीत होऊन माझ्या गालाचे व कपाळाचे मुके घ्यायची. तसेच जाण्याच्या वेळेस निरोप घेतांना सुध्दा ती अशीच करायला विसरत नव्हती. तिला भेटल्यावर मलाही अतोनात आनंद झाला.
तिला याबाबतीत काहीच माहिती नव्हते, ते बरे झाले…! नाही तर तिने आक्रोश मांडला असता व कुसुमांजलीवर रागाचे अंगार फेकले असते. नंतरही आम्ही कोणीच तिला याबाबतीत काहीही सांगितले नाही.
मी एक महिना सुट्ट्या काढल्यामुळे घरी जायची घाई नव्हती. भावाने आम्हाला बाहेर फिरायला नेवून माझे मन रिझाविण्याचा प्रयत्‍न करीत होता. आठ दिवस थांबून मी घरी परत आलो.
सुट्ट्या आणखी शिल्लक असल्यामुळे मी घरीच आराम करीत होतो. आराम कसला? माझ्या कर्मचारी संघठनेचे व चळवळीचे लोक घरी येत होते. कधी कधी त्या कामानिमित्त मला बाहेर सुध्दा पडावे लागत होते.
मी माझ्या खात्यातील कर्मचारी संघटनेचा सर्कल सचिव असल्याने  कर्मचार्‍यांच्या समस्याकडे मला लक्ष देणे भाग होते.
तसेच माननीय कांशीरामजींच्या सामाजीक चळवळीमध्ये मी सक्रियपणे काम करीत असल्याने चळवळीसाठी लागणारा निधी जमा करण्याचे काम मुख्यत: माझ्याकडेच होते.
तसेच या  चळवळी अंतर्गत  सर्व खात्यातील कर्मचारी-अधिकारी वर्गाच्या केंद्रिय कार्यकारणीत सहसचिव असल्याने या संघटनेचे  कामकाज सुध्दा मला  पाहावे लागत होते. यामुळे कार्यकर्ते, वरिष्ठ नेते, कर्मचारी व अधिकार्‍यांशी माझा दांडगा संपर्क  वाढला असल्याने घरी  सारखी वर्दळ सुरु असायची.
तसेच कुसुमांजलीला सुध्दा महिला आघाडीमध्ये काम करायला मी प्रोत्साहित करीत होतो. तिला महिला आघाडीच्या कार्यक्रमाला घेऊन जात होतो. तिला भाषण लिहून देऊन कार्यक्रमात सादर करायला सांगत होतो. तिच्या नांवाने मी निरनिराळ्या विषयावर लेख लिहून प्रकाशीत करीत होतो. मी माझ्या  नावाने राजकीय स्वरुपाचे लेख प्रकाशीत करु शकत नव्हतो. हेही त्यामागे एक कारण होते. परंतु याशीवाय दुसरा उद्देश यामागे असा होता की, सामाजिक कार्यात भाग घेतल्याने सामाजिक दडपण येते. शिवाय वैचारिक कक्षा रुंदावतात. म्हणून वागण्यावर बंधने येवून वागणुकीत सुधारणा होईल. त्या दृष्टीने मी तिला सामाजिक व राजकीय कार्यामध्ये भाग घेण्यास प्रेरीत करीत होतो.

मी चळवळीत इतका गुंतून गेलो होतो की भोवताली जखडलेला हा पाश तोडणे मला सहजासहजी आटोक्याच्या बाहेरचे वाटत होते. म्हणून नोकरी सोडण्याचा विचार मनातून झटकून टाकावा लागला.

खरं म्हणजे नोकरी सोडून दिल्लीला परत जाण्याच्या उद्देशाने घरी आलो होतो. पण येथे आल्यावर उलटेच झाले. माझी नियोजीत योजना नियतीने निष्फळ ठरवली होती.

 

आताचे अन् तेव्हाचे…

25 May



खरं म्हणजे अकोल्याच्या घरी मी आणि कुसुम असे दोघेच राहत होतो. पण ह्यावेळी प्रजाशीलचा मुलगा व आमचा नातू  प्रतिक याचा दुसरा वाढदिवस दि. ११ मे २०१५ ला अकोल्यालाच साजरा करायचा असं ठरल्याने त्यानिमित्त सारेच कुटुंबीय म्हणजे मोठा मुलगा प्रज्ञाशील, सून किरण, नातू प्रतिक व दुसरा मुलगा संघशील, सून नूतन, नातू सिद्धांत व इशाण, मुलगी करुणा, जावई प्रशांत व नातू आरव आपापल्या दूरदूरच्या गावावरून आमच्या घरी उतरले. त्यामुळे आणखी एकदा घर कसं भरून गेल्यासारखे वाटत होते. मी लहानपणी खेड्यात राहत होतो; तेव्हा संध्याकाळच्या वेळी चिमण्या आमच्या अंगणात उतरून चिवचिवाट सुरु करीत, मग अंगण कसं भरभरल्यासारखे वाटत होते.  तसंच काहीसं माहोल आताही वाटत होतं.
 
मी नोकरी निमित्त अनेक ठिकाणी फिरलो. त्या काळात बदललेल्या नवीन नवीन घरात राहत होतो. त्यावेळी मुलं जेव्हा लहान होते – शिकत होते, त्यावेळी आमचं घर कसं भरल्यासारखे वाटत होते.  मग त्यांचे शिक्षण झाले,  लग्न झालेत, नोकरी-व्यवसायानिमित्त दूरदूरच्या ठिकाणी पाखरांना पंख फुटल्यासारखे निघून गेलेत. मीही नोकरीतून निवृत्त झाल्यावर मूळ खेडेगाव चौधरा शेजारील  शहर यवतमाळ सोडून  आमचे कुणीही नातेवाईक अकोला येथे राहत नसतांना अकोला येथेच सदनिका घेऊन स्थायिक झालो. कारण मुलांच्या जाण्यायेण्याच्या सोयीसाठी अकोला शहर हे रेल्वे मार्गावर येते, यवतमाळ शहर येत नाही म्हणून !

सारा गोतावळा एकत्र झाला; तेव्हा ते आनंदाचे क्षण टिपतांना हरकून जात होतो. एक-एका नातुंचे कोडकौतुक करतांना आमचे मन भरून येत होते. प्रतिक सर्वात लहान व त्याचाच वाढदिवस होता. प्रतिक मला ‘आपी’ म्हणायचा. सिद्धांत ‘आलोला’ म्हणायचा. ही त्याची केरळची भाषा ! तो पुण्याच्या आधी त्रिवेंद्रमला होता

ना ! आरव मला ‘बाबा’ म्हणायचा. अशी तिघांचीही मला संबोधनाची वेगवेगळी भाषा होती.  
प्रतिक ‘आपी कि (Key) देणा’ टॅक्सीत बसे, बाहेर जाते.’ असा म्हणायचा. तो कारला टॅक्सी म्हणायचा. तो बाहेर कारमध्ये जावून घरी आला, तरी कारची चाबी तो आपल्या जवळच झोपेपर्यंत ठेवत होता. तो लुधियानाला ट्रेनने जात असतांना व घरी पोचल्यावर सुध्दा ‘आपी कि देणा’ असच म्हणत असल्याचे प्रज्ञाशील सांगत होता. प्रतिकपेक्षा इशान मोठा ! तो पण खूप
गोड ! आधी आमच्याकडे येत नव्हता. मग रुळल्यावर आमच्याजवळ यायला लागला. त्याच्या पेक्षा मोठा सिध्दांत व त्याच्यापेक्षा मोठा आरव. हे दोघेही मोठे खेळकर व सक्रीय…!  त्यातल्यात्यात आरव तर फारच उड्या मारण्यात पटाईत…!  घरातल्या सोफ्यावर दणा-दण उड्या मारायचा.  खेळण्यासाठी सर्व नातुंमध्ये चढाओढ लागत असे. एखाद्यावेळी खेळणीसाठी एकमेकांशी बालसुलभ भांडणे होत. मग भांडण सोडविण्यासाठी आमची मोठी धावाधाव व्हायची.
घरात आम्ही सारे जण बसलो असतांना कुणी विचारलं तर ‘आपी त्रास देते’  असा प्रतिक अगदी सहजपणे म्हणायचा. कुणी नाही विचारलं तरीही असाच  म्हणायचा. आम्हाला त्याची मोठी गंमत वाटायची.

आताचे मुले फारच हुशार…!  ते कॉम्प्युटर, टॅबलेट व स्मार्ट मोबाईल फोन हाताळताना दिसतात.  त्यातील व्हिडीओ, गेम पाहतात. खरंच त्यांच्या हुशारकीचं जितके कौतुक करावं तेवढं कमीच आहे.

प्रतिकला सोडायला आम्ही रेल्वेस्थानकावर गेलो. त्याला कडेवर घेऊन विचारले, ‘प्रतिक, कुठे चालला.’ ‘लुधियाना जाते’ असे स्पष्टपणे म्हणत होता. आता कुठे आहेस ? ‘अकोला’ असेही म्हणत होता. इतक्या कमी वयात म्हणजे दोन वर्षाचा असतांना तो एवढे सहजतेने बोलतो, याचे आम्हाला नवल वाटत होते.

प्रतीकच्या वाढदिवसानिमित्त जमलेले मुलं, सुना व नातू आपापल्या गावाला निघून गेल्यावर आम्ही पूर्वीसारखे दोघेच राहिलो. बरेच दिवस आम्हाला करमत नव्हते, हे काही सांगायला नकोच…!

आर.के.जुमळे

हॅलोSS हॅलोSSS

14 Oct

माझं गांव चौधरा… अगदी लहानसं खेडं… माझं पहिली ते चवथी पर्यंतचे शिक्षण गांवापासून एक-दिड  कोस दूर असलेल्या निळोणा या गांवाला झाले.

त्यांतरचे पाचवी ते बी.कॉम. पर्यंतचे शिक्षण गांवापासून तीन…क कोस दूर असलेल्या यवतमाळ या शहरात झाले.

त्यावेळी दुकान, ऑफीस, सिनेमा इत्यादी ठिकानी टेलिफोन वर लोकं बोलत असल्याचे मी पाहत होतो.

खेड्यामध्ये टेलिफोन नसल्यामुळे लोकांना त्याचे कुतूहल वाटायचं. म्हणून मी त्याची नक्कल लोकांना करुन दाखवायचं ठरविलं.

त्यावेळी मी कॉलेजमध्ये प्रि. कॉमर्स म्हणजे आताच्या अकरावीला शिकत होतो.

माडी पोर्णिमेच्या दिवशी चन्द्राचा पांढराशुभ्र प्रकाश असतो. त्यादिवशी रात्रीचे जेवन करुन लोकं बाहेर येऊन बसत होते. एकत्र येऊन गप्पागोष्टी करणे, खेळ खेळणे, मनोरंजन करणे इत्यादी मौज-मजेचे कार्यक्रम करीत होते. लोकांना आपआपली कला प्रदर्शीत करण्याची संधी मिळत होती.  लोकांचेही त्यानिमित्ताने मनोरंजन होत होते.  मी सुध्दा माझा मित्र अर्जुन याला घेऊन टेलीफोनची नक्कल करायचं ठरवल.

मी एकीकडे माझ्या एका कानाला हात लाऊन हॅलोSS हॅलोSSS म्हणत होतो. दुसरीकडे अर्जुन त्याच्या कानाला एक हात लाऊन दुसर्‍या हाताने जोरात हालवल्याची ऍक्टींग करीत होता. मी त्याला म्हणत होतो की, ’ अरे मी तुला हॅलो हॅलो म्हणतोय, तू बोलत कां नाहीस ? तु काय करीत आहेस ? ’

‘तु सांगितल्या प्रमाणे मी हालवत आहे ना…’

‘अरे तसे नाही. फोनवर बोलतांना सुरुवातीला हॅलो हॅलो म्हणत असतात. नंतर बोलायचं  असते.’

लोकं या नकलेला पोट धरुन हासत होते.

टेलीफोन आपल्याकडे असणे म्हणजे त्यावेळी स्वप्नवत होते. परंतु आता हे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरले आहे.

त्यावेळी टेलीफोन म्हणजे श्रीमंताची मिरासदारी होती. एकदा मुंबईला १९९४ मध्ये माननिय कांशीराम यांची सभा होती. त्या सभेला माजी पंतप्रधान माननिय व्हि.पी.सिंग आले होते. ते आपल्या भाषणात म्हणाले होते की, ‘टेलीफोन डिरेक्टरी मधील नांवे पाहिले की, कोण श्रीमंत व उच्चवर्णिय आहेत ते कळतात.’ आता टेलीफोन डिरेक्टरी मधिल नांवे पाहिले की, कोण श्रीमंत व उच्चवर्णिय आहेत ते कळत नाही !

माझ्याकडे एवढेच नव्हे तर माझे बहुतेक नातेवाईक, मित्र मंडळीकडे सुध्दा आता टेलीफोन आलेला आहे. माझे मुले त्यावेळी मेडिकल, इंजिनिअरिंग, लॉ सारख्या उच्च शिक्षणासाठी मुंबई, पुणे व औरंगाबाद या ठिकानी असल्यामुळे त्यांचेशी संपर्क ठेवण्यासाठी टेलीफोन घेणे अत्यंत आवश्यक झाले होते.

पुर्वी नक्कल करीत होतो ! आता प्रत्यक्षात उतरले आहे. हे कश्यामुळे शक्य झाले आहे? डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांमुळेच ! ते जर नसते तर मी कुठेतरी मोलमजुरी करीत बसलो असतो.

बाबासाहेब आंबेडकरांनी सांगितले की, ‘शिका… !’ ते माझ्या आई-बाबांनी ऎकले. मला शाळेत टाकून शिक्षण दिले.

चवथीपर्यंत शाळा गावांजवळच्या खेड्यात होते. पाचवीनंतर मला यवतमाळ शहरातील म्युनिसिपल हायस्कुल या शाळेत टाकले.

आम्हां दोघे बहिन-भावांना  यवतमाळ शहरापासून थोडं दूर, एका टोकाला असलेल्या उमरसरा या खेड्यागांवात बाबांनी शिक्षणासाठी ठेवले होते. सुरुवातीला बाबांच्या नातेवाईकांकडे व नंतर एक झोपडे बांधून दिले तेथे राहत होतो.

त्यावेळी मला पाचवीपासून दहावीपर्यंत पंधरा रुपये स्कॉलरशिप मिळत होती. कॉलेजमध्ये शिकत असतांना चाळीस रुपये मिळत होते. म्हणून मला शिक्षण घेण्यासाठी आर्थिकदृष्ट्या आधार झाला. त्यामुळे मला बी.कॉमपर्यंत शिक्षण घेता आले.

राखीव जागेच्या सवलतीमूळे पुढे मला महाराष्ट्र राज्य विद्युत मंडळामध्ये लिपिकाची नोकरी मिळाली. त्यानंतर महावितरण कंपनीमध्ये अकॉउंटस ऑफीसर्पर्यंत पदोन्नती घेत घेत सेवानिवृत झालो.

मी शिकलो, नोकरीला लागलो. माझी आर्थिक परिस्थिती सुधारली. त्यामुळे माझ्या लहान भावाला डॉक्टरचे शिक्षण घेण्यासाठी मदत करु शकलो. माझ्या मुलांना शिकऊ शकलो. एक मुलगा वकील झाला. दुसरा डॉक्टर झाला. मुलगी कॉंम्पूटर ईंजिनिअर झाली. एवढे आमुलाग्र परिवर्तन बाबासाहेब आंबेडकरांच्या अथक कार्यामूळेच घडुन आले !

मी सप्टेंबर २००७ साली सेवानिवृत झालो. त्यावेळी माझ्या कार्यालयात  झालेल्या निरोप समारंभाच्या वेळी मी सांगितले की, ‘मी नोकरीला लागलो ते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांमुळेच! कारण त्यांनीच शिक्षणासाठी स्कॉलरशिप व शासन-प्रशासामध्ये मागासवर्गीय जातींचा सुध्दा सहभाग असावा म्हणून राखीव जागा मिळवून दिल्या. म्हणून या देशातील मागासवर्गियांची प्रगती झाली. केवळ मागासवर्गियांची प्रगती झाली, असे नव्हे तर या देशाची सुध्दा प्रगती झाली. कारण देशात राहणाऱ्या लोकांची प्रगती झाल्याशिवाय देशाची प्रगती होऊ शकत नाही. एखाद्या शरीराचा तीन चतुर्थांश भाग जर खराब असेल तर ते शरीर विकलांग असते. तसेच देशातील बहुतांश लोक जर गरिबी व अज्ञानात खितपत पडले असतील तर, तो देश सुध्दा विकलांग झालेला असतो. त्यामुळे केवळ मीच नव्हे तर सर्वांनी त्यांचे ऋणी असायला पाहिजे.’

 

 

दगड तरंगला नाही

19 Jan

मी त्यावेळी निळोण्याच्या प्राथमिक शाळेत शिकत होतो. शाळेच्या पाठ्यपुस्तकात ‘रामाच्या नांवाने कोण वाया गेले ?’ अशा शिर्षकाचा एक धडा होता. त्या धड्यात दगडावर ‘राम’ असे लीहून पाण्यात सोडला की तो दगड पाण्यात तरंगते असे लिहले होते.
त्यादिवशी हा धडा गुरुजी शिकवायला लागले होते. खरंच दगड पाण्यावर तरंगतो कां ? असं अकल्पीत कधी घडत असते कां ? रामाच्या नांवात एवढी जादु आहे कां ? अश्या नाना प्रकारच्या प्रश्‍नाने माझ्या मनात प्रचंड गदारोळ माजवीला होता.
म्हणून हा प्रयोग करुन पाहण्यासाठी माझं मन अधीर झालं होतं.
माझं मन गुरुजी काय सांगतात, त्यापेक्षा मनात चालू असलेल्या घालमेली सोबतच अनेक गतस्मृती माझ्या मनात पिंगा घालू लागल्या होत्या. गुरुजींनी माझं नांव कसं शाळेत टाकलं या प्रसंगापासून ते त्यानंतरच्या सर्व घडामोडी माझ्या नजरेसमोर धाऊ लागल्या होत्या.
आमच्या गांवात शाळा नव्हती. आमच्या गांवापासून एक-दिड कोसावर निळोणा या गांवला पहिली पासून ते चवथी पर्यंतची प्राथमीक शाळा होती. हे गांव वाघाडी नदीच्या पलिकडे यवतमाळला जाणार्‍या रस्त्यावर होते.
एकदा शाळा सुरु होण्यापुर्वी बबन गुरुजी आमच्या गांवात आले होते. त्यावेळेस मी खेळत होतो.
‘अरे ईकडे ये…तुझे नांव काय आहे.’ गुरुजींनी मला जवळ येऊन विचारले.
‘हे पहा माझ्या हातावर लिहिले आहे.’ कोणी मला माझे नांव विचारले की माझ्या उजव्या हातावर गोंदलेले नांव दाखवायला मी हरकून जात असे.
‘रामराव…’
‘हो.’
‘शामरावचा भाऊ कां ?’
‘हो.’
‘चल तुझ्या घरी.’ आम्ही घरी आलो. माझ्या सोबत खेळणारे मुलेही माझ्या मागेमागे आलेत.
‘याला शाळेत टाकता का ?’ गुरुजींनी माझ्या बाबाला विचारले.
‘लहान आहे. अजुन त्याचा हात पाठीमागून कानाला लागत नाही.’
‘किती वर्षाचा आहे.’
‘असेल सहाक वर्षाचा. घेता कां त्याला शाळेत.’
‘नाही. त्याला आठ वर्षाचा दाखवावा लागेल.’
‘दाखवावा ना आठ वर्षाचा… काय बिघडते ?’
‘त्यांची जन्म तारीख माहित आहे ?’
‘नाहीजी… तारीख माहित नाही पण तो श्रीकृष्णदेव जलमला त्यावेळेसचा आहे.’ आई म्हणाली. म्हणून माझे पाळण्यातले नांव ‘श्रीकृष्ण’ व दुसरे नांव ‘रामराव’ असे ठेवले होते, अशी आई सांगत होती.
‘बरं मी कोतवालाच्या बुकात पाहून घेईन.’
‘उद्यापासून येरे शाळेत… चांगले कपडे घालून ये.’ माझ्या मळकट कपड्याकडे पाहून गुरुजी म्हणाले.
गुरुजींनी गांवातील आणखी काही मुलांचे नांव टाकून घेतले.
तेव्हापासून मी निळोण्याच्या शाळेत जायला लागलो.
आमचे गुरुजी एकटेच पहिला ते चवथ्या वर्गापर्यंत शिकवीत होते.
शाळेत रमत गमत जातांना-येतांना खूप मजा वाटायची. आम्ही मुले एखाद्या उंडाळणार्‍या वासरासारखे रस्त्याने जात होतो.
आम्ही एकमेकाशी ‘अ’ व ‘ची’ ची भाषा बोलत होतो. ‘मला’ म्हणायचं असलं तर ‘अ’च्या भाषेत ‘अला…म’ व ‘ची’च्या भाषेत ‘चिला…म’ म्हणत असे. तसेच ‘तूला’ म्हणायचं असलं तर ‘अ’च्या भाषेत ‘अला…तू’ व ‘ची’च्या भाषेत ‘चिला…तू’ म्हणत असे. ही भाषा बोलतांना आम्हाला इतकी इतकी सवय झाली होती की आम्ही सहजपणे न अडखडता ही भाषा बोलत होतो.
पावसाळ्यात पायाच्या घोट्यापर्यंत तर कुठे कुठे टोंगळ्यापर्यंत गाडण राहायच. अशा वेळेस धुर्‍याच्या काठा-काठाने किवा शेतात घुसून रस्ता पाडत असे. कुठे कुठे रस्त्यावर घसरण असायची.
रस्त्याच्या दोन्हीही काठाला पळस, पांजरा, हिवरा. बाभूळ, येण, धावडा, चिल्हाटी, भराडी इत्यादी निरनिराळ्या जातीचे पण सागाच्या जातीचे जास्त झाडं असायचे. सागाचे मोठेमोठे पानाचा पाऊस आला की डोक्यावर धरायला छत्री सारखी उपयोगात होत असे. त्याच्या पानाला घासले की, रक्तासारखा घट्ट रस निघायचा.
आम्ही मुले निसर्गसौंदर्य न्याहळत, डोळ्यात साठवत जात असो. हिरवेगार परिसर पाहून आमचे डोळे सुखाऊन जात असे. जणू काही डोंगर, जमिनीने हिरवा शालू पांघरलेला आहे असच वाटायचं..
पाहा ना, हिरव्या रंगाच्या किती विविध छटा असतात नाही कां ? शेतातल्या तुरीच्या तासाचा हिरवेपणा वेगळा तर त्याच शेतातल्या पर्‍हाटीचा वेगळा ! रस्त्याच्या बाजूला ऊगवलेल्या गवताच्या प्रत्येक पात्याचा हिरवेपणा वेगळा आणि झाडांच्या पानांचासुध्दा वेगवेगळा ! नदी-नाल्या जवळचा लुसलुशीत पोपटीपणा, शेताच्या धुर्‍याजवळचा गर्द हिरवा, तर डोंगर-कड्यावरचा गच्च हिरवेपणा !
निसर्गाने सुध्दा झाडा-वेलींना एक शिस्त लाऊन दिली आहे असच म्हणावं लागेल ! उगवायचं, फुलायचं व परागीभवन होऊन पुढील पिढी तयार करायचं हे काम त्यांच नेटाने चालू असतं.
सृष्टीमध्ये प्रत्येक जीवांचं, वनस्पतीचं वंशवाढीचं, पुनर्निमीतीचं कार्य अव्याहतपणे सुरु असते. यासाठी त्यांना एकमेकांवर अवलंबून राहावे लागते.
डार्विनच्या सिध्दांताप्रमाणे- निसर्गात जो सक्षम आहे, त्यालाच जगण्याचा हक्क आहे.
म्हणून आपला वंश निर्वेधपणे पुढे चालू राहावा अशी सृष्टीतील प्रत्यके जीवांची धडपड चालू असते.
झाडा-फुलांना किडे, पक्षी, वारा यांच्याकडून परागीभवन करुन घ्यावे लागत असते. मग किडे, पक्षी यांना आकर्षून घेण्यासाठी आपल्या फुलां-पानांचा रंग, आकार व गंध याचा वापर करण्याची युक्ती ते वापरतात. ज्यांना जो रंग आवडतो तो तो रंग आपल्या फुलांत भरत असतात.
असे म्हणतात की मधमाश्यांना निळा रंग आवडतो म्हणून काही फुलांच्या जाती आपला रंग निळा करून मधमाश्यांना बक्षीस देण्यासाठी त्यात भरभरून मधाची निर्मिती करतात. उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला पळस, पांगरा, सावर हे झाडे लाल रंग धारण करीत असतात. त्याचं कारण असं सांगतात की पक्ष्यांना लाल रंग स्वछ आणि उठवून दिसत असतो.
एवढं मात्र खरं की फुलांच्या दृष्टीने त्यांचे हे रंग माणसाना आकर्षीत करण्यासाठी नाहीतच मुळी !. कारण फुलांना माहीत आहे की परागीकरणात माणसाचा कोणताच उपयोग होत नाही. परंतु माणसंच फुलांच्या या वैविध्याचा मनसोक्तपणे उपभोग घेत असतात हे त्यांना कुठे माहित असते ?.
कुहू ऽऽकुहू ऽऽ असा मंजुळ आवाज आला की त्या दिशेने आम्ही धावत जायचो. कारण ही कोकीळा गर्द झाडीत किवा पाना-फांद्याने बहरलेल्या एखाद्या मोठ्या झाडावर कोणालाही दिसणार नाही अशा अवघड जागी लपलेली आढळत असे. कदाचीत आपला काळा रंग जगाला दिसू नये म्हणूनच ती संकोचीत होती की काय !. जवळ गेलं की तिचा आवाज बंद होऊन जात असे. तिला पाहतो नं पाहतो तर ती क्षणातच भुरकून उडून जात असे.
असेच रस्त्यावरील झाडावर बसलेल्या एखादं पाखरु जसा आवाज काढायचा, शिळ घालायचा, त्याची नक्कल आम्ही करुन पाहत होतो.
रस्त्याला लागून असलेल्या एखाद्या भुईमूंगाच्या वावरात कुणी नाही असं पाहून, धुर्‍यावरच्या काट्या सरकवून चोर पावलानं आंतमध्ये घुसत असे. त्या वावरातल्या भुईमूंगाच्या भरलेल्या शेंगाच्या डहाळ्या मुळासकट उपटून रस्ताभर खात खात जात होतो. कधी मुंगाच्या, उडदाच्या पाटाच्या शेंगा, तर कधी वाळकं, काकड्या तोडून खात होतो.
हिवाळ्यात धान निघाल्यावर पेरलेल्या हरभरा व वटाण्याच्या शेंगाचे हिरवेगार शालू नेसल्यासारखे डुंगे दिसले की आम्ही हरकून जात होतो. मग हिरवा घाठ्यांनी भरलेला हरभरा व वटाण्याच्या शेंगाचे सोले खायची मजा येत होती.
कधी तुरीच्या तासात शिरुन हिरव्या टर्रऽऽ भरलेल्या शेंगा ओरबाडून खिश्यात भरुन घेत होतो. मग रस्त्याने जात जात खात होतो.
बैलगाडीच्या रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला झाडी होती. त्यात येणाचे, खैराचे, भराडीचे, धावड्याचे, सागाचे, बाभळीचे, पळसाचे, पांजर्‍याचे, चिल्हाटीचे, हिवर्‍याचे झाडे होते. येणाच्या झाडाला हमखास रेशमाचे कोष लटकलेले दिसत असत. त्याला तोडून आम्ही त्याचं मखमली सूत काढण्याचा प्रयत्‍न करीत होतो. याच कोशातून फुलपाखरं बाहेर पडत असल्याचे आम्ही पुस्तकात वाचले होते. धावड्याचा, बाभळीचा डिंक खात होतो. कडूनिंबाचा डिंक कडू लागायचा. तो पुस्तकाचे पाणे चिकटवायला वापरत होतो.
झाडावर कधी बसलेले तर कधी उडत असलेले निरनिराळ्या जातीचे पक्षी पाहण्यात आम्ही गुंग होवून जात होतो. त्यांच्या सुरेख चोचीतून बाहेर पडणारा लयदार आवाज व चमकदार रंगीबेरंगी पंखाचे पिसं पाहून आम्ही मोहीत होवून जात होतो. असं म्हणतात की पक्ष्यांना लाभलेल्या विविध रंगाच्या वरदानाचा उपयोग शत्रूपासून लपून राहण्यासाठी व जोडीदाराचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी करीत असतात.
वर आकाशात उंच उडणार्‍या घार किंवा गिधाडासारख्या पक्षांच्या जमिनीवर पडणारी सावली आम्ही न्याहाळीत राहत होतो.
एखाद्यावेळेस केणेच्या वावरातल्या मोहाच्या झाडावर दिसलेल्या घुबडाला पाहून आम्ही घाबरुन जात होतो. कारण तो म्हणे लहान मुलांचे कपडे नदीवर नेवून धुतो व झाडावर वाळू घालतो. ते जसं जसं वाळायला लागतं तसं तसं तो मुलगा वाळायला लागतो अशी एक दंतकथा या घुबडाच्या बाबतीत खेड्यात सांगितली जात होती.
पावसाळाच्या तेवढ्यात रस्त्याच्या बाजूला माकोडे आपले घरं बांधण्यात गुंग राहत असल्याचे दिसायचे. जमिनीच्या आतून माकोडे इतकूला मातीचा कण आपल्या तोंडात धरुन आणीत व बाहेर बाजूला टाकून त्याचा कणावर कण ढिग रचत असत. त्यांच ते अविरत व सततचं काम पाहतच राहावे वाटे.
उन्हाळ्याच्या तेवढ्यात एखाद्या उलट्या भोवर्‍यासारखे गुळगूळीत मातीचे भक्के जागोजागी दिसायचे. त्यात बारिक गवताची पाती हळूच टाकली की त्यात विसावलेला इवलासा गुबगूबीत हत्ती त्या काडीला तोंडाने पकडून बाहेर आलेला दिसला की आम्हाला मजा वाटायची.
रस्त्याच्या गुळगूळीत मातीत तुरुतूरु चालणार्‍या निरनिराळ्या प्क्षांच्या पायाचे ठसे एखाद्या चित्रकाराने नक्षिकाम करावे तसे दिसायचे.
पांडू लभानाच्या वावराला लागून असलेल्या बैलगाडीच्या रस्त्याने रांगोळीचा काचे सारखा दिसणारा दगड आम्हाला नेहमी खुणावत राहायचा. आम्ही त्याला खोदून दप्तरात टाकून घरी नेत होतो. मग त्याला बारीक करुन व फडक्याने गाळून रांगोळी बणवीत होतो.
शनिवारी सकाळची शाळा असायची तेव्हा दुपारी घरी येतांना वावरातील आंब्याच्या झाडावर आम्ही चाप-डुबल्याचा खेळ खेळत होतो.
रस्त्याने जास्तीत जास्त दूर कुणाचा दगड जाऊन पडतो याची आम्ही मुले शर्यत लावत होतो.
पावसाळ्यात रस्त्यात लागणार्‍या चिलकीचे पाणी आम्ही उडवत उडवत जात होतो. आकाशाच्या दिशेने उडणारे पाण्याचे तुषार पाहतांना मंत्रमुग्ध होऊन जात असे.
त्यात पोहणार्‍या बारीक बारीक माश्यांच्या मागे आम्ही लागत असे. बेंडकाचे बारीक माशासारखे दिसणारे पिल्ले दिसायचे. काही दिवसाने त्या पिल्लाचे तोंड बेंडकासारखे व्ह्यायचे. शेपटी मात्र माशासारखे दिसत असे. त्यानंतर ते शेपटी गळून पुर्ण बेंडकाचा त्याला आकार यायचा. काय हे सृष्टीची किमया म्हणून आम्ही विस्मयचकीत होत होतो.
कधी लहान लहान व मध्यम आकाराचे खेकडे दिसत असत. कधीकधी त्या चिलकीत एखादा सळसळत पोहत जाणारा साप दृष्टीस पडायचा.
आमच्या गांवावरून येणारा असा हा रस्ता पायवाटेचा तर कुठे कुठे बैलगाडीचा, खासराचा होता. रस्त्यावर विखुरलेल्या बारीक खड्याने आमच्या पायाच्या तळव्याची आग होत असे.
नदीचा तीराचा परिसर हिरव्या रंगाने, नानाविवीध मखमल रान फुलांनी नटलेला होता. करकरीच्या वनस्पतीला लागलेलं लाल-पिवळ्या रंगाचं उठून दिसणारं फुल आमच चित्त वेधून घेत असे.
एका वावरातून पायवाटेने वाघाडी नदीत उतरणारा निसरडा रस्ता होता. एखाद्यावेळेस पावसाची सर येऊन गेली तर त्या रस्त्यावर घसरण तयार व्ह्यायची. मग तोल सावरत सावरत, जवळच्या झाडाच्या फांद्याना पकडत किंवा पायाच्या बोटाचे नखं जमिनीत रुतवत नदीत उतरावे लागे.
पावसाळ्यात नदीत उतरण्यापूर्वी वरच्या बाजूला कानोसा घेऊन पुराचे लोंढे येण्याचा आवाज येतो काय, त्याचा अंदाज घेतल्यावरच आम्ही नदीत उतरत होतो.
नदीच्या पाण्यात पाय टाकला की थंड पाण्याचा स्पर्ष सर्वांगाला उत्तेजीत करीत असे. त्या नदीच्या वाहत्या धारेचं थंड पाणी तोंडावर शिंपडून तोंड धुतलं की चालल्याने शरिरात आलेला थोडाफार थकवा निघून गेल्यासारखं वाटत असे. हळूच वाकून हाताच्या ओंजळीने पाणी पिल्यावर तहानेने कासावीस झालेला जीव शांत होवून जायचा. त्या पाण्याची चव ख्ररंच गोड लागायची.
नदीच्या वाहत्या प्रवाहात थांबून आम्ही पाणी एकमेकांच्या अंगावर उडवत असे. नदीत कुठे चापट व पाण्यातून वर आलेले खडकं दिसायचे. कुठे पाण्याच्या वर थरचे थर तर कुठे पाण्यात पाय फसणारे किंवा पायाला मऊ मऊ लागणारी रेती सुखावून जात असायचे. कधी भाकरीचा एक लहानसा तुकडा तुकडा पाण्यात टाकला की लहान लहान माश्यांचा थवाच्या थवा धावून यायचा. आमच्या पाण्यातील पायाला ते हळूच स्पर्श करीत तेव्हा पायाला गुदगूल्या होत असे. मग आम्ही त्याच्या मागे धाऊन जाण्यात रंगुन जात होतो. अस त्या पाण्यात किती खेळावं नं किती नाही, असे होऊन जात असे! कुठे कुठे संथ वाहणारा तर कुठे खळखळ आवाज करणारा प्रवाह मनाला भुरळ पाडून जात असे. नदीच्या प्रवाहाच्या खालच्या व वरच्या दिशेने दुरवर पाणीच पाणी दिसत असे.
नदीत वार्‍याच्या झोताने माना डोलावणार्‍या पण पूराच्या पाण्याने न डगमगणार्‍या लव्ह्याळ्या आम्हाला आकर्षीत करुन जात असे. खडकाला चिकटलेला चिल्हा कधी कधी आम्हाला घसरुन खाली पाडत असे.
दूरवर त्या नदीत टिटवीचं मन उसवून टाकणांर ‘टिटीव-टिव’ असं तिचा आकांत सुरु राहायचं. तिच्या मागे धावायला आम्हाला मजा वाटायची. मग ती तुरुतुरु ओरडत पळायची. जवळ गेलो की उडून जायची.
कावळे व आणखी काही पक्षी पाण्यात डुबक्या मारुन आपले अंग धुत असायचे.
पांढर्‍या शुभ्र रंगाचे बगळे मासे पकडण्यासाठी बराच वेळ एका पायावर एकटक ध्यान लाऊन उभे राहात असत.
एखाद्या वेळेस नदीच्या पाण्यात काठाजवळ पाणकोंबडी नजरेस पडे. आमची चाहूल लागली की ती झाडीत जाऊन लुप्त होऊन जात असे. मग तिचा माग काढत कितीही शोधले तरी दिसायची नाही.
नदीत आम्ही मुले चापट दगडाचे चिपोरे पाण्यात असे काही भिरकावत असे की तो चिपोरा दोन-चार ठिकाणी टुन…टून… उड्या मारत जात असे. मग कुणाचा दगड जास्त उड्या मारत दूर जाते याची शर्यत आमच्यात लागत असे.
एके दिवशी आम्ही चौधर्‍याचे सर्व मुले पाटी-दप्तर घेऊन लगबगीने शाळेच्या बाहेर पडलो. नदी पर्यंत त्या गोटाळ पांदणीने धावत, पळत सुटलो. नदी वाहत असलेल्या वरच्या बाजूला खूप आभाळ भरुन आले होते. त्यामानाने इकडे आभाळ कमी होते. परंतु ते आभाळ खाली खाली सरकत येत होते. त्यावरून वर निश्चीतच पाणी पडत असावे व पुराचे लोंढे आता लवकरच वाहत येतील असा आम्ही अनुमान लावला होता. त्या लोंढ्याचा दुरुनच गडगडऽऽ असा आवाज पण येत होता. त्यामुळे आम्हाला भिती वाटायला लागली होती. ते लोंढे धडकण्यापूर्वीच वाघाडी नदी ओलांडून जायला पाहिजे म्हणून जिवांच्या आकांताने आम्ही सर्व मुलं पाण्यात उतरलो. पलीकडच्या काठावर पोहचतो न पोहचतो तर आमच्या डोळ्यासमोरुन पूराच्या गढूळ पाण्याचे लोंढेच्या लोंढे धडधडऽऽ करत वाहत गेले. पाहतां पाहतां नदी पुराने टम्म फुगून गेली होती. दोन्ही थड्या भरभरून वाहू लागल्या. एका क्षणात वाढलेलं ते पुराचं अगडबंब पाणीच पाणी पाहून आमची बोबडीच वळली. आम्ही थोडा वेळ जरी उशीर केला असता तर आमचे काय झाले असते ? या कल्पनेने आम्ही भेदरुन गेलो होतो.
आम्ही जरी मनातून घाबरलो असलो, तरी तो पूर पाहण्यासाठी आमचे पाय मात्र थोडावेळ तेथे थबकले होते. ते अवर्णीय व विहंगम असे दृष्य आम्ही आमच्या डोळ्यात साठवत होतो. पुराचे ते तांडव. अथांग पाणी, अक्राळविक्राळ रुप छातीत धडकी भरवीत होती.. त्या पूरात मोठमोठे उन्मुळून पडलेले झाडं, खोडाचे ओंढके, पाला-पाचोळा, काड्या-फांद्या असे काहीबाही त्या पूरात वाहून जात होते. मध्येच एखाद्या भोवर्‍यात सापडले की ते गिरक्या घेऊन आंतमध्ये गुडूप व्हायचे व काही अंतरावर वर निघून परत वाहायला लागत असे. नदी पाण्याला कधी आक्रसून घेई तर कधी आणखी फुगवत असे. .
थोड्यावेळाने धाडधाड पाऊस सुरु झाला. ढगांचा गडगडाट व विजांचा कडकडाट सुरु झाला. आम्ही मुलांनी मोठ्या दांड्याच्या व आकोड्याच्या त्या छत्र्या ऊघडून वेगवान वारा आणि बेधुंद पावसाच्या धारा झेलत, रस्ता तुडवत, मोठ्यामोठ्याने पाय टाकत गांवला चालत गेलो.
खरंच पाऊसाचे अनेक रुपे आहेत… नाही कां? कधी अल्लड बाळासारखा झेपावतो. तर कधी दुष्ट राक्षसारखा बरसतो. तर कधी सुकुमार तरुणीसारखा लचकत, मुरडत रिमझिमतो. तर कधी दानगटासारखा कोसळतो. असं त्यांच त्या त्या वेळी ते ते रुप आपल्याला भावतंदेखील!
कधीकधी श्रावण महिन्यात तर एक वेगळाच नजारा पाहायला मिळत असे. आम्हाला अभ्यासाला बालकविने रचलेली एक कविता होती.
‘श्रावण मासी, हर्ष मनाशी, हिरवळ दाटे चोहिकडे !
क्षणात येते सरसर शिरवे, क्षणात येऊनी उन पडे !! अशी ती कविता होती.
खरोखरच क्षणात पाऊस यायचा तर क्षणातच उन्ह पडल्याचे दिसत असे. त्या रिमझिमणार्‍या धारा कलत्या सूर्यप्रकाशात न्हाऊन जरतारी होत जातांना आपण हुरळून जात होतो. अशावेळी क्षितीजावर अचानक इंद्रधनुष्य उमलू लागत असे. सात रंगाचं उधळण केलेलं ते तोरण वाटत असायचं. असे ते विलोभनीय दृष्य मनात साठवतांना उर भरुन येत असे.
एखाद्यावेळेस नदीच्या काठावर परसाकडे बसलो की वाहत्या पाण्याची खळखळ पाहत असे किंवा त्यावेळेस नदीच्या पाण्यात लहान लहान दगडं फेकत असे. कुठे आवाज कमी येतो… कुठे जास्त येतो… त्यावरुन कुठे खोल पाणी आहे… कुठे उथळ पाणी आहे… याचा अंदाज घेण्याच्या खेळात आम्ही वेळ घालवित होतो.
एके दिवशी मी असाच खेळात रमलो असतांना एकदम गुरुजी शिकवत असलेल्या त्या धड्याची आठवण जागी झाली. दगडावर ‘राम’ असे लिहून पाण्यात फेकून पाहण्याच्या त्या उर्मीने उचल खाल्ली.
मी जवळचा एक लहानसा दगड उचलला. त्यावर लेखणीने ‘राम’ असे अक्षर लिहीले व तो दगड खोल पाण्यात फेकला. मला वाटलं आता चमत्कार होईल व दगड तरंगेल. म्हणून मी उत्कंठतेने डोळे फाडून त्याकडे पाहू लागलो. पण तो दगड पाण्यात बुडला.
मी आणखी एक दगड घेतला. त्यावर ‘राम’ असे लिहीले व दुसरीकडे पाण्यात फेकला. पण तोही दगड बुडला. असा प्रयोग मी पुन्हा पुन्हा करुन पाहिला. पण कोणताही दगड काही केल्या पाण्यावर तरंगल्याचं मला आढळले नाही. माझे रामाच्या नांवाचे दगडं फेकण्याचे सारे परिश्रम वाया गेले. पण ‘रामाच्या नांवाने कोण वाया गेले ?’ याचा मला काहीही अर्थबोध झाला नाही. तेव्हा त्या धड्यातील खोटेपणा माझ्या लक्षात आला. पुस्तकात असे खोटं खोटं लिहून लहानग्या, चिमुरड्या मुलांच्या डोक्यात अशा प्रकारच्या अंधश्रध्दा कां भरतात कुणास ठाऊक ? याचं मला आश्चर्य वाटलं.

टिप:- सदर कथा माझ्या ‘अशा होत्या त्या काटेरी वाटा !’ या आत्मकथेतील आहे.

हॅलो ऽऽ हॅलो ऽऽऽ

16 Jan

माझं गांव चौधरा… अगदी लहानसं खेडं… पन्नास-साठ घरांची वस्ती…माझं पहिली ते चवथी पर्यंतचे प्राथमिक शिक्षण गांवापासून एक-दिड कोस दूर असलेल्या निळोणा या गांवाला झाले.
त्यांतरचे पाचवी ते बी.कॉम. पर्यंतचे कॉलेजचे शिक्षण गांवापासून तीनक कोस दूर असलेल्या यवतमाळ या शहरात झाले.
त्यावेळी दुकान, ऑफीस, सिनेमा इत्यादी ठिकानी टेलिफोन वर लोकं बोलत असल्याचे मी त्या शहरात पाहत होतो.
खेड्यामध्ये टेलिफोन नसल्यामुळे लोकांना त्याचे कुतूहल वाटत असे. म्हणून मी त्याची नक्कल लोकांना करुन दाखवायचं ठरविलं.
त्यावेळी मी कॉलेजमध्ये प्रि. कॉमर्स म्हणजे अकरावीला शिकत होतो. सुट्टीच्या किंवा एखाद्या सणासुदिच्या दिवशी मी घरी येत होतो.
माडी पोर्णिमेच्या दिवशी चन्द्राचा पांढराशुभ्र प्रकाश असतो. त्यादिवशी रात्रीचे जेवन करुन लोकं बाहेर येऊन बसतात. एकत्र येऊन गप्पागोष्टी करणे, खेळ खेळणे, गमती-जमती करणे, मनोरंजन करणे इत्यादी मौज-मजेच्या कार्यक्रमात आपले मन रमवित असतात. गुणी लोकांना आपआपली कला प्रदर्शीत करण्याची संधी त्यावेळी मिळत असते. लोकांचेही त्यानिमित्ताने मनोरंजन होत असते. मी सुध्दा माझा मित्र अर्जुन याला घेऊन टेलीफोनची नक्कल करायची ठरवलं.
मी एकीकडे माझ्या एक कानाला हात लाऊन हॅलो हॅलो म्हणत होतो. दुसरीकडे अर्जुन त्याच्या कानाला एक हात लाऊन दुसर्‍या हाताने जोरात हालवल्याची ऍक्टींग करीत होता. मी त्याला म्हणत होतो की, ’ अरे मी तुला हॅलो हॅलो म्हणतोय, तू बोलत कां नाहीस ? तु काय करीत आहेस ? ’
‘तु सांगितल्या प्रमाणे मी हालवत आहे ना…’ असे तो म्हणत होता.
‘अरे तसे नाही. फोनवर बोलतांना सुरुवातीला हॅलोऽऽ हॅलोऽऽऽ म्हणत असतात. नंतर बोलायचं असते.’
लोकं या नकलेला पोट धरुन हसत होते.
टेलीफोन आपल्याकडे असणे म्हणजे त्यावेळी स्वप्नवत होते. परंतु आता हे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरले आहे.
त्यावेळी टेलीफोन म्हणजे श्रीमंताची मिरासदारी होती.
एकदा मुंबईला १९९४ मध्ये माननिय कांशीरामजी यांची सभा होती. त्या सभेला माजी पंतप्रधान माननिय व्हि.पी.सिंग आले होते. ते आपल्या भाषणात म्हणाले होते की, ‘टेलीफोन डिरेक्टरी मधील नांवे पाहिले की, कोण श्रीमंत व उच्चवर्णिय आहेत ते कळतात.’ आता टेलीफोन डिरेक्टरी मधिल नांवे पाहिले की, कोण श्रीमंत व उच्चवर्णिय आहेत ते कळत नाही!
माझ्याकडे एवढेच नव्हे तर माझे बहुतेक नातेवाईक, मित्र मंडळीकडे सुध्दा आता टेलीफोन आलेला आहे. माझे मुले मेडिकल, इंजिनिअरिंग, लॉ सारख्या उच्च शिक्षणासाठी मुंबई, पुणे व औरंगाबाद या ठिकानी शिकत होते. त्यामुळे त्यांचेशी संपर्क ठेवण्यासाठी मला टेलीफोन घेणे अत्यंत आवश्यक झाले होते.
पुर्वी नक्कल करीत होतो! आता प्रत्यक्षात उतरले आहे. हे कश्यामुळे शक्य झाले आहे? डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांमुळेच! ते जर नसते तर मी कुठेतरी मोलमजुरी करीत बसलो असतो.
बाबासाहेब आंबेडकरांनी सांगितले की, ‘शिका’ ते माझ्या आई-बाबां-दादानी ऎकले. मला शाळेत टाकून शिक्षण घेवू दिले.
बाबासाहेबांनी स्कॉलरशिपची सवलत मिळवून दिली. कुणीतरी एका काव्यात म्हटले आहे की, ‘स्कॉलरशिप आमची आई-बाप झाली होती.’ खरच आहे. स्कॉलरशिप जर मिळाली नसती तर आम्ही शिकूच शकलो नसतो!
त्यावेळी मला पाचवीपासून दहावीपर्यंत पंधरा रुपये स्कॉलरशिप मिळत होती. कॉलेजमध्ये होस्टॆलच्या मुलांना चाळीस रुपये मिळत होती. म्हणून मला आर्थिक आधार झाला. त्यामुळे मला बी.कॉमपर्यंत शिक्षण घेता आले.
नोकरीमध्ये बाबासाहेबांनी राखीव जागेची सवलत मिळवून दिली. जर राखीव जागेची सवलत नसती तर कोणत्याही सरकारी किंवा निमसरकारी खात्यात मला नोकरी मिळाली नसती.
राखीव जागेवर पुढे मला महाराष्ट्र राज्य विद्युत मंडळामध्ये लिपिकाची नोकरी मिळाली. त्यानंतर महावितरण कंपनीमध्ये अकॉउंट ऑफीसर पर्यंत आरक्षणामूळेच पदोन्नती घेत घेत सेवानिवृत झालो.
मी शिकलो, नोकरीला लागलो. माझी आर्थिक परिस्थिती सुधारली. त्यामुळे माझ्या लहान भावाला डॉक्टरचे शिक्षण घेण्यासाठी मदत करु शकलो. तो एम.बी.बी.एस.एम.एस. पर्यंत शिकला. मी माझ्या मुलांना शिकऊ शकलो. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या सामाजिक प्रगल्भतेच्या संकल्पेनुसार एक मुलगा वकील झाला. दुसरा डॉक्टर झाला. मुलगी कॉंम्पूटर ईंजिनिअर झाली. एवढे आमुलाग्र परिवर्तन बाबासाहेब आंबेडकरांमुळेच घडुन आले.
मी सप्टेंबर २००७ साली सेवानिवृत झालो. त्यावेळी माझ्या कार्यालयात झालेल्या निरोप समारंभाच्या वेळी मला शाल व माझी पत्‍नी कुसुम हिला साडी देवून आमचा उभयंताचा सत्कार करण्यात आला. त्यावेळी मी माझ्या भाषणात सांगितले होते की, ‘मी नोकरीला लागलो ते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांमुळेच! बाबासाहेब आंबेडकरांमुळेच केवळ मागासवर्गियांची प्रगती झाली, असे नव्हे तर इतर सर्व समाजाची प्रगती झाली. या देशाची प्रगती झाली. त्यामुळे केवळ मीच नव्हे तर सर्वांनी त्याचे ऋणी असायला पाहिजे.’ ही बाब मी माझ्या निरोप समारंभाच्या वेळी आवर्जून सांगितली होती. माझी तर अशी अपेक्षा आहे की जो जो सेवानिवृत होईल त्यांनी आपल्या निरोप समारंभाच्या वेळी ही बाब प्रकर्षाने मांडून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची स्मृती जोपासावी. त्यामुळे उपस्थित असलेल्या इतर कर्मचारी/अधिकार्‍यांना बाबासाहेबांचे मौल्यवान कर्तृत्व नजरेस येईल.
एकेकाळी मी गंमत म्हणून हॅलोऽऽ हॅलोऽऽऽ म्हणत होतो. आता प्रत्यक्षात हातात टेलिफोन व मोबाईलवर हॅलोऽऽ हॅलोऽऽऽ म्हणतो, तेव्हा माझं मलाच नवल वाटून गालातल्या गालात खुदकन हसत राहतो.
टिप :- सदर कथा ‘अशा होत्या त्या काटेरी वाटा !’ या आत्मकथेवर आधारित आहे.

पुढार्‍यांनी दादाला नासवलं

16 Jan

शामरावदादा म्हणजे माझा मोठा भाऊ… आम्ही भावंडं त्याला दादा म्हणत होतो. तो गांवाचं पुढारीपण करायचा. तो आंबेडकर चळवळीत अग्रेसर होता.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी सुरु केलेली दलितांच्या सर्वांगीन उत्कर्षाची चळवळ खेड्यापाड्यात पोहोचली होती. त्यावेळी ठिकठिकानी, गावागावात सभा होवून समाज जागृती होत असे.
आमच्या चौधरा या गांवात समता सैनिक दल होतं. समता सैनिक दलाची व्यायाम शाळा होती. त्यात गांवातले तरुण मुलं दांडपट्टा, लाठीकाठी शिकून सराव करीत असत. ते रोज व्यायाम करुन व मल्लखांबावर कसरत करुन शरीर कमवित असत. यवतमाळचा दादाराव वस्ताद त्यांना शिकवीत असे. दादा सुध्दा ह्या मुलांना मार्गदर्शन करायचा.
बाबासाहेबांच्या जयंतीच्या दिवशी गांवात मिरवणूक निघायची तेव्हा हे मुलं कसरत करुन दाखवित, तेव्हा पाहणार्‍यांच्या डोळ्यांचे पारणे फिटायचे.
जेथे जेथे सभा व्हायची तेथे तेथे समता सैनिक दल खाकी पॅंट, पांढरा शर्ट व हातात काठी घेवून मार्च करीत जात असत. तेव्हा विरोधकांच्या छातीत धडकी भरत असे. ह्या दलाचा आमच्या गांवात व जिकडे तिकडे दरारा होता. आमच्याही गांवात मी लहान असतांना सभा झाली होती. त्या सभेत बौध्द पध्दतीने कुणाचं तरी लग्न लाऊन देण्यात आले होते.
दादा सुरेख आवाजात भजणं म्हणायचा. त्याची पहाडी आवाजातली कव्वाली काळजाला भिडत असे. तो भजन मंडळात पेटी वाजवित होता. म्हणून त्याला गांवातील लोक पेटकर म्हणायचे. तो भाषणं देवून लोकांचं प्रबोधन पण करायचा. त्यामुळे गांवात त्याला फार मोठा मान होता.
परंतु दादाला रिपब्लीकन पार्टीच्या पुढारी लोकांच्या दुषित संसर्गामुळे दारुचं व्यसन जडलं होतं. पंधरा वर्षे तो गांवचा सरपंच राहिला होता. त्याआधि ढिवरु सरपंच असतांना तो उपसरपंच राहीला होता.
दादा त्याकाळी तिसर्‍या वर्गापर्यंत शाळा शिकला होता. गांवातले बहुतेक त्यांच्या वयातले लोकं दोन-तिन वर्गाच्या पलिकडे गेलेले नव्हते. बाबा, मामा, आगलावे, दशरथ असे दोन-चार लोकं दोन-तिन वर्गच शिकले होते. त्यांच्या नंतरची पिढी म्हणजे दादा, रामधन, नामदेव, उध्दव, किसना, लक्ष्मण, तुळशिराम हे पण जास्त शिकलेले नव्हते. फक्त त्यांच्यापैकी रामदास हा सातवीपर्यंत शाळा शिकला होता. त्याला त्यावेळी मास्तरची नोकरी पण लागणार होती. परंतु त्याच्या आई-वडीलांनी घर सोडून दुसर्‍या गांवला जाण्यास मनाई केली होती.
खेड्यातील वातावरण असंच असतं. खेड्यातील मुलांच शिक्षण म्हणजे कोंबडीच्या पिल्लासारखं असतं. कोंबडीचं पिल्लु आईच्या मागे मागे राहते. एखाद्या वेळेस त्याने उडण्याचा प्रयत्‍न केला की त्याची आई त्याला टोचते. त्यामुळे त्याची उडण्याची उर्मी तेथेच जिरुन जाते. असाच काहिसा प्रकार खेड्यातील मुलांचा होतो. त्याला शिक्षणाची प्रेरणा दिली जात नाही. त्याने जरी घरापासून, गांवापासून दूर जायचे म्हटले की आई-बाबाची माया त्याला जाऊ देत नाही. त्यामुळे त्याची उंच भरारी घेण्याची उर्मी मरुन जाते.
आमची पिढी नंतरची… गांवामध्ये प्रल्हाददादा प्रि.आर्टस्, मी बी.कॉम, बाबाराव एम.ए. बि.लिब, तर अज्याप एम.बी.बी.एस. एम.एस. पर्यंत शिकला होता. असे उच्च शिक्षीत मुलं आता आमच्या गांवात निपजले जात होते.
‘बामणाघरी लेवनं अन् महाराघरी गाणं.’ असं पुर्वी म्हटल्या जात होतं. आता ‘महाराघरी लेवनं’ पण आलं. म्हणून‘ शेणाचे हात लावले लेखणीला.’ असे भीम गितात म्हटल्या जायचे ते खरंच आहे, नाही कां? जे हात नेहमी शेणाने भरलेले राहायचे, त्या हातात आता लेखणी आली, ही किमया डॉ. बाबासाहेबांनी घडवून आणली.
मनमिळावूपणा, प्रामाणिकपणा, लोकांची कामे करण्याची तळमळ, लोकांमध्ये मिळूनमिसळून राहणे अशा दादाच्या स्वभावामुळे लोकं त्यालाच प्रत्येक वेळी सरपंच पद बहाल करायचे. त्याच्याशीवाय दुसरं कुणी गांवचा सरपंच बणायला तयारच होत नसत. कारण लोकांना ते मानसन्मानाचे पद न वाटता, रिकामटेकड्याचे कामे वाटत असायचे. म्हणून लोक प्रत्येकवेळी त्यालाच सरपंच बनवीत असत. त्याला हे सरपंचपद अंगवळणी पडल्यामुळे तो ही त्याला तयार व्हायचा. त्यामुळे दादाचं घरादाराकडे पुर्णपणे दुर्लक्ष होत असे. सरपंच पदाच्या अंगावर चढलेल्या झुलीमुळे तो शेती वाडीचे कामे करीत नव्हता. त्याच्या सरपंचपणाच्या मान-पानापाई घरचे लोक दु:ख आणि कष्टात जगत होते. त्यामुळे आम्ही त्याला पुन्हा सरपंच बनायला विरोध करीत होतो.
तो घरचं खाऊन लोकांचे कामे करीत असे. शहरात जाऊन … कुणाचे बॅंकाचे, कुणाचे कर्जाचे, कुणाचे तहसिलचे, कुणाचे पंचायत समितीचे, कुणाचे जिल्हा परिषदेचे, कुणाचे कोर्ट-कचेर्‍याचे, कुणाचे पोलीस स्टेशनचे असे नानातर्‍हेचे लोकांचे कामे करीत असायचा. त्याशिवाय त्याला ग्रामपंचायतीचे दैन्यंदिन कामे करावे लागे. कुणाला दाखले दे, कुणाचे भांडण-तंटे सोडव… अशा अनेक कामांत तो सतत मग्न राहायचा.
लोकांचे कामे करण्यासाठी कधी कधी त्याला संबंधीत अधिकार्‍यांचे व पक्षाच्या पदाचिकार्‍यांचे हात ओले करावे लागे, तर कधी त्यांना दारु आणि कोंबडीच्या पार्टीची व्यवस्था करावी लागे. मग समाजसेवेच्या बदल्यात त्याला काय मिळालं ? जळजळणारं विषारी दारुचं व्यसन…!
रिपब्लीकन पार्टीच्या पदाधिकार्‍यांनी बाबासाहेबांनी जीवनभर बाळगलेली व भगवान बुध्दांनी शिकवीलेली नैतिकता न रुजविता त्यांनी लोकांना, आपल्या कार्यकर्त्यांना व्यसनाधीन केले होते असा एक कटु अनुभव मी घेतला आहे. गावोगांवी यांनी दारुचे गुत्ते निर्मान केले. काही पुढार्‍यांनी स्वत:चे दारु, स्पिरीटचे दुकान थाटले होते. आणि गमत अशी की हे दुकाने केवळ मागासलेल्या लोकांच्या मोहल्ल्यातच उघडले जात होते. शेटे-भाटे-ब्राम्हणाच्या मोहल्ल्यात असे दुकाने कां उघडले जात नव्हते याचे मला आश्चर्य वाटत होते. यवतमाळच्या एका पुढार्‍याने पाटीपूर्‍यात स्पिरीटचे दुकान उघडले होते. स्पिरीट अत्यंत ज्वलनशील प्रवाही पदार्थ आहे. ती पिल्याने जरी नशा येत असली तरी पोटातल्या आतडीचे काय होत असेल याची कल्पना करवत नाही. तेथून लोकं स्पिरीट विकत घेऊन त्यात थोडे पाणी घालून आपल्या घश्यात ओतत असल्याचे मी पाहिले आहे.
समाजाचं स्वास्थ बिघडविण्यासाठी हेच रिपब्लीकन पक्षाचे महान पुढारी कारणीभूत आहेत. म्हणून मी त्यांनाच दोष देतो.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जरी म्हणाले होते की, ‘राजकीय सत्तेशिवाय आपणास काहीही करता येणार नाही. म्हणून आपण राजकीय सत्तेसाठी झगडले पाहिजे.’
परंतु पुढार्‍यांनी राजकीय सत्तेच्या माध्यमातून समाजाचे परिवर्तन घडवून न आणता समाजात लाचारी आणि व्यसनाधिनचेच पिक उगवले.
माझ्या दादाला यांनी दारुच्या व्यसनात बुडवलं हे भिषण सत्य मी लपवू शकत नाही. असे कितीतरी गावोगांवचे शामराव यांनी नासवले आहेत. ज्यांनी एकेकाळी आपल्या गायकीच्या आणि पेटीच्या सुरांच्या माध्यमातून बाबासाहेबांच्या चळवळीचा वणवा पेटविला, अशा एका निष्ठावंत अनुयायाला, कलाकाराला-माझ्या दादाला ह्या पुढार्‍यांनी मातीत लोटण्याचे काम केले.
बाबासाहेबांनी दाखविलेल्या उच्च नैतिक मूल्यव्यवस्थेच्या अधिष्ठाणावर वाटचाल करणारे व आपल्या कार्यकर्त्यांना त्याप्रमाणे शिकवणारे पुढारी कां निपजले नाहीत ? समाजाने कुणाचा आदर्श पाळावा? अशा अनेक गहण प्रश्‍नाने मला नेहमी सतावूत सोडले होते.
कुठे गेले ते पुर्वीचा प्रत्येकाच्या जीवनाला शिस्त लावणारा, समाजात आदर्श निर्माण करणारा, बाबासाहेबांनी स्थापन केलेला समता सैनिक दल? कुठे गेले ते बाबासाहेबांची प्रेरणा पेरणारे व लोकांमध्ये स्फुलींग पेटवणारे भजन मंडळे? कुठे गेले ते पंचशील झेंड्याजवळ त्रीशरण, पंचशील, वंदनेसाठी एकोप्याने जमणारा, धम्मरस ग्रहन करणारा समुह? अंगात भिनलेल्या दारुच्या नशेत हात जोडून लोकं, ‘सुरामेरय मज्ज पमाद ठाना वेरमनी, शिक्का पदम समाधीयामी.’ असे पंचशील म्हणतांना मी पाहिले आहे. ‘मी नशा आणणार्‍या कोणत्याही नशील्या पदार्थाचे म्हणजेच दारु, तंबाखाचे सेवन करणार नाही.’ असा त्या शीलाचा अर्थ त्यांना कुठे माहीती आहे?. या शिलाचा अर्थ त्यांना कोणीतरी समजाऊन सांगतो काय? दारुचा घोट घेण्यापुर्वी, ‘घ्या, जयभीम !’ असे मोठ्या अभिमानाने म्हणणारे लोकं मी पाहिले आहे.
ज्या बाबासाहेबांनी आपल्या जीवनात इंग्लंड, अमेरिकासारख्या देशात राहून सुध्दा कधी दारुला हात लावला नाही. त्याच बाबासाहेबाचे नांव दारुने झिंगलेले लोक घेत असतात याचे भान त्यांना नसते. अशी दयनिय स्थिती समाजामध्ये कां निर्मान झाली? याला कोण जबाबदार आहेत?
खेड्यातला समाज हा अडानी व अशिक्षीत असतो. तो दिवसभर काबाडकष्ट करतो. उन्हा-तान्हात, पाण्या-पावसात हिवा-दवात मरमर राबतो. दिवसभराच्या कामाचा शिनभाग घालविण्यासाठी तो रात्री दारुमध्ये बुडून जातो. धम्म जर त्याच्या रक्तात भिनवल्या गेला असता तर तो मानसिकदृष्ट्या सशक्त बणून दारु, बिडी, चिलिम, तंबाखु सारख्या अपायकारक गोष्टीच्या आहारी गेला नसता.
तुटपूंज्या कमाईतला काही भाग त्याच्या नशेसाठी खर्च होतो. त्यामुळे त्याचे कुटूंब विस्कळीत होऊन घरी वादाला तोंड फुटते. बायको मुलांची आबाळ होते. मुलांच्या शिक्षणाकडे, आजारपणाकडे दुर्लक्ष होते. दारिद्रता त्याच्या मागे हात धुवून लागते. ते माणसाला एका दुष्टचक्रात टाकते. त्यामुळे शिक्षण नाही. शिक्षणाअभावी रोजगार नाही. रोजगाराअभावी अन्न, वस्त्र, निवारा व आरोग्य नाही. मग त्याला कसंतरी रखडत जीवन जगून मृत्यूच्या वाटेने जाण्यशिवाय दुसरा मार्ग नसतो. म्हणून अशा माणसाच्या जीवनात दारिद्र्य हे एक सर्वाधिक भिषण वास्तव बणून जातं आहे. त्यामुळे त्याचे जगणेच यातनामय होवून जाते.
हे समाजाचे चित्र समाजाचे नेतृत्व करु पाहणार्‍या शिकल्या-सवरलेल्या पुढार्‍यांना दिसत कां नाही ?
काही शिकलेल्या, नोकरीवर लागलेल्या पांढरपेशे लोकांनी तर समाजाची नाळच तोडून टाकली आहे.
एक मोलमजुरी करुन कसातरी पोट भरणारा भाऊ त्याच्या दुसर्‍या शहरात राहून नोकरी करणार्‍या भावाला म्हणतो, ‘तु काय मोठा झालास ? आमची तुला काय चिंता ?’ असं जेव्हा रक्‍ताचं नातं तुटायला लागतं, तेथे समाजाचं नातं तर दुरच राहीलं ?
म्हणून बाबासाहेब हयात असतांना गहिवरुन म्हणाले की, मला शिकलेल्या लोकांनी धोका दिला. मला वाटलं होतं, की हे लोक शिकून आपल्या समाजाचा विकास करतील. पण मी पाहतो आहे की हे स्वत:चाच विकास करण्यात गुंतले आहेत. त्यामुळे माझ्या खेड्यातील लोकांच कसं होईल. आता मी काठी टेकवत टेकवत खेड्यात जाईन व माझ्या गोरगरीब खेडूत लोकांच जीवनमान सुधरवीन.’
त्यानंतर बाबासाहेबांचे अवघ्या नऊ महिण्यानंतर महापरीनिर्वान झाले. त्यांच ते स्वप्न अधुरं राहीलं ते राहिलच…! बाबासाहेबांचा रथ पुढे तर नेला नाहीच; उलट त्याला मागे जाण्यास रोखले पण नाही. याला कोण जबाबदार आहे? हा पांढरपेशा शिकलेला व राजकारण करणारा पुढारी असा दोन्हीही वर्ग …!
कां नाही यांनी बाबासाहेबांची व भगवान बुध्दाच्या धम्माची शिकवण जनमाणसात पेरली? बाबासाहेबांच्या स्वप्नांतला आदर्श समाज कां निर्माण केला नाही? खेड्यापाड्यातील अशिक्षीत, अडाणी लोकांनी कोणाचे अनुकरण करावे? बाबासाहेबांना अपेक्षीत असलेला समता, स्वातंत्त्य, बंधुत्व व न्यायाच्या आधारावर समाजाची पुनर्बांधनी करण्याकडे कां वाटचाल केली नाही? भगवान बुध्दाच्या शिकवणीनुसार धम्मराज्याची स्थापना करण्याच्या दिशेने कां धाव घेतली नाही? नैतिकतेचे धडे देण्याची जबाबदारी कुणाची होती? बाबासाहेबांच्या बावीस प्रतिज्ञेला समजून घेवून समाजाला कां शिकवले नाही? कुणी करावे हे बाबासाहेबांचे अपुरे राहिलेले कार्य? खेड्यापाड्यातल्या अडाणी लोकांना काय कळतं यातलं?
‘भारत बौध्दमय करणे’ हे कार्य तर दुरच राहिले उलट वैयक्तिक स्वार्थापायी समाज रसातळाला जात आहे याची कुणालाच चिंता राहिली नव्हती असे चित्र मला दिसले.
मी कॉलेजमध्ये शिकत असतांना दारुचे दुश:परिनाम माझ्या लक्षांत येत होते. दारु पिणे वाईट आहे. दारु वारंवार पिल्यामुळे त्याचं व्यसन कधिही जडू शकते. त्याचा आरोग्यावर वाईट परिनाम होत असतो. दारुने अकाली मरण ओढवत असते. दारुमुळे अनाठायी खर्च वाढत जातो. मग तो दारिद्र्याच्या खाईमध्ये ढकलल्या जातो. ‘आमदानी अठन्नी खर्चा रुपया’ असं त्याच्या कमाईचं व खर्चाचं व्यस्त गणित निर्माण होतं. मुलांच्या शिक्षणाकडे, आरोग्याकडे दुर्लक्ष होतं. त्यामुळे घरामध्ये भांडणे लागतात. घरात ताणतणाव निर्माण होतं. त्याला समाजात मान-सन्मान राहत नाही. दारुच्या अंमलात असतांना कुणाशीही भांडण ऊकरून काढतो. अशा प्रकारचे भिषण अवस्था माझ्या डोळ्यासमोर तराळत असल्यामुळे मी एकदा दादाने कपात दिलेली दारु पिण्यास नकार दिला होता.
‘हे काय अमृत आहे ? तू पण पितो व आम्हालाही प्यायला देतो. तुला तर याची तलफच लागली आहे. घरी खाण्यापिण्यात, कपडेलत्यात, चांगलं-चुंगलं राहण्या्त काटकसर करतो पण दारु पिण्यासाठी मात्र विणाकारण खर्च करतो. काय फायदा आहे या दारुत.? उलट नुकसानच नुकसान आहे. त्याने माणसाचे काळिज खराब होते म्हणतात. आता दारु पिणे बंद कर व घराकडे लक्ष दे.’ असं मी एकादमात त्यादिवशी दादाला सुनावले होते.
पुर्वी दादा इतका दारु पित नव्हता. नंतरच्या काळात मात्र रोज दारु प्यायला लागला होता. परंतु इतर लोकांसारखा दारु पिऊन तो कुणाला त्रास देत नव्हता, की भाडत नव्हता; ही त्याच्या बाबतीत जमेची बाजू होती याचच आम्हाला समाधान वाटत होतं.
परंतु त्याचे दारुच्या व्यसनापाई व सरपंचपदाच्या प्रतिष्ठीतपणाचे भुत मानगुटीवर बसल्यामुळे घरातील कामे करण्याची वृती न राहील्यामुळे आमची घरची परिस्थिती आणखीनच डबघाईला आली. गरीबीमुळे घरात अवकळा पसरली होती.
खरच माझ्या बहुगुणी दादाला धुर्त व स्वार्थी पुढार्‍यांनी नासवल्यामुळेच आम्हाला असे गरिबीचे दिवसं भोगायला आले होते!
टिप :- सदर कथा ‘अशा होत्या त्या काटेरी वाटा !’ या माझ्या आत्मकथेतील आहे.

बाबाची सही

16 Jan

मी निळोणा या गांवाच्या शाळेतून चवथा वर्ग पास झाल्यावर पुढील शिक्षण कसं होईल याची आई-बाबा, दादांना चिंता लागली होती. कारण निळोण्याला पाचवीनंतरच्या पुढील शिक्षणाची व्यवस्था नव्हती.
एकदा उन्हाळ्यात, यवतमाळच्या बाजारात बकुबाई-आत्यासोबत बाबाची भेट झाली. ती यवतमाळ जवळ असलेल्या उमरसरा या गांवला राहत होती. उमरसर्‍याला बकुबाई व सखुबाई अशा दोघ्या बहिणी राहत होत्या. त्या माझ्या बाबाच्या चुलत नात्यामध्ये बहिणी लागत होत्या.
तिच्याकडे बाबाने आमच्या दोघा बहिण-भावाच्या शिक्षणाची गोष्ट काढली.
‘माझ्याकडे ठेव नं मामा.’ सुभद्राबाई हीने सुचवीले.
सुभद्राबाई ही आत्याची मोठी मुलगी. ती आत्यासोबत बाजारात आली होती. ती आत्याच्या घराजवळच उमरसर्‍याला राहत होती. तिचे लग्न झाले होते. आमचा राहण्याचा प्रश्‍न आता मिटला होता.
उमरसर्‍याला राहून मी पांचवी ते आठवीपर्यंत शिक्षण घेतले.
हे गांव यवतमाळपासून शेवटचे टोक संपल्यानंतर एक मैलावर होते. दोन्ही गावांच्या मध्ये एक लहानसा नाला होता. पावसाळ्यात त्या नाल्याला पाणी असायचे. उन्हाळ्यात आटून जायचा. त्या नाल्याच्या दोन्ही कडेला उंच-खोल अशी जमीन पसरलेली होती. अंधार पडला की येथून जायला भिती वाटायची.
सुरुवातीला आम्ही दोघं बहिण-भाऊ सुभद्राबाईकडे राहत होतो. त्यानंतर आम्ही लहान आत्याकडे राहायाला गेलो. तेथून आम्ही मोठ्या आत्याच्या एका खोलीत राहिलो.
त्यानंतर आम्ही बाबाने बांधून दिलेल्या एका लहानश्या झोपडीत गेलो. ही झोपडी सोपानदादाच्या घराच्या सांदीत बांधली होती. या झोपडीत तीन-चार माणसे झोपतील एवढी जागा होती. बाबाने गांवावरुन बैलगाडीने लाकूड-फाटा आणला होता. यवतमाळहून आणलेल्या बांबुच्या तट्ट्यावर पळसाच्या पानाच्या डाहाळ्या टाकून व्यवस्थितपणे शहाळले होते. तसेच आरामशीन वरुन आणलेल्या पाट्याचा कवाड बनविला होता. त्या झोपडीत एका कोपर्‍यात मातीची चूल टाकून दिली. त्या चुलीला आडप करण्यासाठी मधात एक कुडाची भिंत टाकली. झोपडीच्या चारही बाजुच्या भिंतीला पळसाच्या काड्या लाऊन त्याला शेण-मातीने लिपून घेतले. अशा पध्दतीने बाबाने आम्हा दोघा बहिण-भावासाठी एक सुंदरसं घर बांधून दिलं होतं.
बाई माझ्यापेक्षा मोठी असल्यामुळे साहजिकच घरातील कर्ता म्हणून प्रपंचाची सारी जबाबदारी बाईवर आली होती. जे वय खेळण्या-बागडण्याचं असते त्या वयात घर सांभाळण्याचं ओझं बाईच्या अंगावर येऊन पडली होती !
मी त्यावेळेस पांचव्या वर्गात शिकत होतो. यवतमाळ शहरातील म्युनिसिपल हायस्कुल या शाळेत मला बाबांनी नुकतेच टाकले होते.
वर्ग चालू होता. शाळेचा चपराशी वर्गात आला.
‘जुमळे कोण आहे ?’ मी ऊभा झालो.
‘तूला बाबुने ऑफीसमध्ये बोलावीले.’
मी ऑफीसमध्ये गेलो. बाबुने मला एक फॉर्म दिला.
‘तूझ्या वडिलाची सही घेऊन उद्याच्या उद्या आणून दे.’
तो फॉर्म स्कॉलरशीपचा होता. मला वर्षाला पंधरा रुपये स्कॉलरशीप मिळणार होती. ज्यांना चवथ्या वर्गात चांगले मार्क्स मिळालेत, त्यांनाच ही सरकारची स्कॉलरशीप मिळणार होती. आमच्या शाळेत मी व दुसरा एक धोपे नांवाचा धोब्याचा मुलगा होता. अशा दोघांची ह्या स्कॉलरशीपसाठी निवड झाली होती.
मी पांच वाजता शाळा सुटल्यावर घरी आलो. घरी येईपर्यंत संध्याकाळ झाली होती. दप्तर खुंटिला अडकवून ठेवले.
‘बाबाची सही आणण्यासाठी मी गांवला जात आहे.’ असे बाईला सांगितले.
माझ्या मोठ्या बहिणीचे नांव जनाबाई. तीला मी ‘बाई’ असेच म्हणत होतो. खेड्यामध्ये ‘ताई’ ऎवजी ‘बाई’च म्हंणत असतात. ती माझ्यापेक्षा मोठी होती. परंतू शिक्षणामध्ये माझ्यापेक्षा एका वर्गाने मागे होती. कारण तिला माझ्यानंतर शाळेत टाकले होते. माझा लहान भाऊ अज्याप याला राखण्यासाठी तिला ठेवले होते.
‘रस्त्यातच तूला अंधार होईल. मग कसा जाशील रे अंधारात?’
‘पण बाबाची सही घेऊन उद्याच्या उद्या तो फॉर्म बाबुकडे द्यायचा आहे ना?. त्यामुळे अंधार जरी पडला तरी जातो मी… सकाळी लवकर येईन…’ असे म्हणून मी पायी-पायी जायला निघालो.
माझे खेडेगांव चौधरा त्या शहरापासुन तीन साडे-तीन कोस दूर होते. त्यावेळेस गांवला जाण्यासाठी पायी जाण्याशिवाय दुसरा उपायच नव्हता.
रस्ता पण चांगला नव्हता. लहान-मोठे दगडं, माती-मुरमाटीचा असा तो कच्चा रस्ता होता. परंतू तो लहानपणापासून नेहमीचा जाण्या-येण्याचा असल्यामुळे अंधारात सुध्दा रस्ता चुकत नव्हता. इतकी ती वाट मळलेली होती.
झाडांझुडपातून, जंगलघाटातून जाणारा…, उतार-चढावातून जाणारा…, शेतातून, शेताच्या उभ्या पिकातून जाणारा…,शेताच्या धुर्‍याधुर्‍याने जाणारा…,बैलगाडीच्या चाकोरीने जाणारा…, बरडाच्या काठा काठा ने जाणारा… तो रस्ता होता.
शेतातील काही पिके माझ्या कंबरेपर्यंत तर कुठे कुठे माझ्या उंचीएवढे वाढले होते.
घाटाच्या खाली उतरलो. गोधणी हे गांव ओलांडून पलीकडे गेलो. त्यानंतर निळोणा हे गांव लागणार होते. मग माझं चौधरा हे गांव येणार होते.
सूर्य बरडाच्या आड लपत लपत खालच्या बाजुने हळुहळू सरकत चालला होता. त्याचे लालसर किरणे तेवढे दिसत होते. त्याचे अस्तित्व नष्ट होत चालल्याची जाणीव मला अस्वस्थ करत होती. हळुहळु त्याची जागा अंधारलेला काळोख आपल्या कवेत घेत होता. पाखरं मोठ-मोठ्या झाडावर रात्रीच्या राहुटीला एकत्र जमले होते. त्यांचा बर्‍याच वेळापासून चाललेला किलबिलाट आता मंद होत चालला होता.
जस-जशी झाकट पडत चालली, तस-तसे माझ्या अंगावर अनामिक भितीचे काटे उभारले जात होते. कशी तरी हिम्मत करुन मी निघालो खरा, पण आता अंधाराच्या जाणिवेने माझे सर्वांग शहारत चालले होते. हृदयाच्या ठोक्याची गती वाढत चालली होती. छाती घाबरल्यामूळे धडधड करीत होती.
ती काळीकूट्ट अंधारी रात्र असल्याचे आता तिव्रतेने जाणवत होते. बहूतेक अमावस्या तेवढ्यातच होती कीं काय असे वाटत होते.
नाला आला की आणखीनच भिती वाटत होती. कारण काठाच्या अलीकडे व पलीकडे निमुळता व चिखल-पाण्याचा घसरता रस्ता असायचा. आजुबाजूच्या गवताने व पालवीने तो रस्ता झाकून जायचा. पाय घसरुन पडु नये म्हणून पायाच्या बोटाची नखे ओल्या मातीत रुतवून हाताने जवळच्या पालवीला पकडीत जावे लागे.
शेत ओलांडल्यावर रस्त्याच्या आजु-बाजूला गर्द झाडी असायची. मध्येच नाला यायचा. दिवसा निखळ आनंद देणारी पाण्याची खळखळ आता मात्र अंधार्‍या रात्रीत नकोशी वाटत होती. रातकिड्यांचा किर्रकिर्र आवाज शांतता भंग करीत होता. मध्येच एखाद्या पाखराच्या फडफडण्याचा आवाज दुरुन ऎकू यायचा. कधी कधी पाखरांच्या गुंजण्याचा आवाज मंजूळ वाटायचा तर कधी कधी भेसूर वाटायचा.
मला प्रश्‍न पडायचा की, या पाखरांना अंधार्‍या रात्रीची कां भिती वाटत नाही? आपल्यासारख्या माणसांनाच कां वाटते? दिवसा किंवा उजॆड असतांना आपण ज्या रस्त्याने जातो, तेव्हा त्या रस्त्याची जेवढी भिती वाटत नाही. त्यापेक्षा मात्र त्याच रस्त्याची रात्रीला आणखी भिती वाटते. असे कां?
लहान मोठ्या झाडा-झुडपाच्या सावल्या विचित्र दिसायच्या. कोणीतरी उभे आहे कां असे वाटायचे. जवळ गेल्यावर ती सावली असल्याचे लक्षात यायचे. कधी मध्येच काजवा ऊजेडाची उघडझाप करीत चमकून जात होता. थोडासा कां होईना त्या अंधारात एखाद्या बिघडलेल्या बंद चालू होणार्‍या बॅटरीप्रमाणे उजेड पाडून जात होता. तेवढाच एक बुडत्याला काडीचा आधार वाटत होता.
मला विंचु-काट्यांची, सापाची किंवा हिंस्त्र पशु-पक्षांची जेवढी भिती वाटत नव्हती, त्यापेक्षा भुता-खेतांची, चकव्या-लावडिनीची जास्त भिती वाटत होती. कारण अशा भितिदायक गोष्टी लहानपणापासून खूप ऎकल्या होत्या. त्या मनाच्या एका कोपर्‍यात घट्ट जावून बसल्या होत्या. अशा भयान रात्रीला त्या हमखास बाहेर यायच्या. मग भितीने आणखीनच कापरे भरायचे. अशा गोष्टींमध्ये काहीच तथ्यांश नसते हे त्यावेळी मला काहीच कळत नव्हते. भगवान बुध्दांचा आत्मा नाकारणारा अनात्मवादाचा सिध्दांत व भुता-खेतांसारख्या गुढ, अद्‍भूत व चमत्कारिक गोष्टीला नाकारणारा, कारणाशिवाय कुठलीही गोष्ट घडत नाही असा कार्यकारणभाव किंवा प्रतित्य समुत्पादाच्या सिध्दांताचे ज्ञान त्यावेळी मला झाले नव्हते.
एक-दिड कोस मी चालून आलो असेन. शेतातल्या पायवाटेने जीव मुठीत घेऊन चाललो होतो. गोधणी गांवच्या कोलामाचे मोहाच्या झाडाचे ते शेत म्हणून ओळखले जात होते. त्यात ज्वारीचे पीक उभे होते. त्या शेताच्या मधोमध मोहाच्या झाडाजवळून पायवाट जात होती. पायवाटेच्या दोन्हिही बाजूला ज्वारीचे धांडे माझ्या उंचीएवढे वाढले होते.
मी एवढ्या रात्री येण्याची इतकी हिंमत करायला नको होती, असे मला राहून राहून सारखे वाटत होते.
आतापर्यंत केवळ अर्धीच वाट चालून आलो असेन. आणखीन तेवढेच दूर जायचे होते. अजुन निळोणा हे गाव यायचे होते. निळोणा या गांवला माझे चवथीपर्यंतचे शिक्षण झाले होते.
त्यांतर वाघाडी नदी…! बापरे त्या नदितून कसा जाईन? खळखळ वाहणारी व मोठे पात्र असलेली ती नदी… तिच्या आलिकडील व पलिकडील काठाला मसणवटी… तिच्या थोडे दूर खालच्या बाजुला खोल असा डोह होता. डोह म्हणजे जेथे खूप पाणी साचलेले असते असे ते ठिकाण… तो डोह… तो चकवा… माझं सर्वांग शहारुन गेलं! अंगावर सरसरून काटे ऊभे झाले! छाती धडधड करायला लागली! माझे पाय लटपटा कापायला लागले! परत जावे की काय असाही विचार मनात चमकून गेला. पण बाबाची सही… काय करावे काही कळत नव्हते. ‘पुढे बसलो तर धूर जड अन् मागे बसलो तर उलार!’ अशी माझी गत झाली होती.
एवढ्यात मला दुरुनच धियाऽऽ धियाऽऽ असा अस्पष्ट आवाज ऎकू येऊ लागला. मी त्या आवाजाचा कानोसा घेण्यासाठी क्षणभर थबकलो.
त्याच वेळेस पुन्हा एकदा त्या चकव्याची आठवण झाली. तो म्हणे असाच कोणत्यातरी रुपात येत असतो. आपल्यासोबत गोड गोड बोलून नदी काठावर घेऊन जातो व डोहात ढकलून देतो.
आमच्या गांवात अशीच एक गोष्ट घडून गेल्याची कोणीतरी सांगत होते. एका नवरदेवाला रात्रीला उठवून त्याला वाघाडी नदीवर नेले होते. तेथे त्याचे कपडे काठावर उतरवून त्याला डोहात ढकलून दिले होते. खरं काय न खोटं काय कोण जाणे!
या आठवणीने मी पार हादरून गेलो होतो. तोंड सोकून आले होते. तरीही मी आवाजाचा कानोसा घेत थबकत थबकत चालू लागलो. आता तो आवाज थोडा स्पष्ट होत जवळ येऊ लागला होता. चकव्याची भिती थोडी कमी होत चालली होती. माझ्या घाबरलेल्या जीवात जीव आल्याचे जाणवत होते. परंतू पायवाटेच्या समांतर चाललेल्या बैलगाडीच्या वाटेने तो आवाज येत होता. पुढे ह्या दोन्हिही वाटा एकत्र येऊन मिळणार होत्या. म्हणून मी झपाझप पाऊले टाकत चालायला लागलो. नाहीतर ती व्यक्ती पुढे निघून जाईल व पुन्हा मला एकट्यालाच त्या अंधार्‍या रात्री मार्ग तूडवत जावे लागले असते.
जेथे दोन्हिही रस्ते एकत्र येत होते तेथे मी येऊन थांबलो. ती व्यक्ती जवळ येऊ लागली. तसा तो एकदम थांबला. एवढ्या रात्री कोणी येथे उभा असेल याची त्याला कल्पना नव्हती. मला पाहून तो पण घाबरुन गेला असावा.
‘कोण आहेरे?’ असे दरडावून मला विचारले.
‘मी रामराव.’
‘कोंड्यामामाचा कुंडा कारे? अरे बापरे, एवढ्या रात्री कसा तू?’
‘हो, कामच होतं तसं. बाबाची सही घेऊन उद्या फॉर्म शाळेत नेऊन द्यायचा आहे. म्हणून शाळा सुटल्यावर मी निघालो, पण अंधार पडला.’
‘बरं झालं, मी भेटलो, नाहीतर तू एकटा कसा गेला असतास, कुणास ठाऊक?’
तो व्यक्ती माझ्याच गांवचा निघाला. धर्मा लभान. त्याने त्याचा बैल गुरांच्या दवाखाण्यात नेला होता. दवाखाणा करता करता उशीर झाला. त्यामुळे त्यालाही निघायला रात्रच झाली होती.
‘शाळा शिकायला किती कष्ट घ्यावे लागतात! नाही कां? पहाना आमचे लोकं पोरांना शाळेत धाडत नाहीत. कोणी टाकले तर शाळेत जात नाहीत. असे आमचे बयताड लभान लोकं आहेत. तू मात्र किती आटापिटा करुन शिकत आहेस! शिक बाबा… आपल्या गांवचं नांव कमावून दाखव म्हणजे झालं!’
मी त्याच्या मागे मागे चालत होतो. त्याच्या सोबत बैल असल्यामुळे त्याला बैलगाडीच्या रस्त्यानेच चालावे लागत होते. पायवाट तरी बरी होती. त्यापेक्षा हा बैलगाडीचा रस्ता म्हणजे आणखीनच त्रासदायक होता. पाय कधी खड्ड्यात पडायचा. तर कधी ठेचाळत जायचा. निळोणा गांवापासून ते वाघाडी नदिपर्यंतचा रस्ता तर निव्वळ गोटाळीचा होता. आम्ही निळोण्याला शाळेत यायचो, तेव्हा येवढा रस्ता पार करायला आमच्या जीव नाकीनव यायचा.
तो खेडूत शेतकरी असल्यामुळे तो झपाझप लांब टांगा टाकत चालत होता. मला त्याला गाठायला त्या अंधार्‍या रात्री कधी कधी दुडक्या चालीने चालावे लागत होते. गांव जवळ आले की हागदोडी-पांदन लागायची. पाय केव्हा एखाद्या पोवट्यावर पडेल याचा काही नेम नव्हता.
शेवटी गावांत आलो. बाहेरून आवाराच्या कवाड्याची कडी वाजवली. बाबाने कवाड उघडलं. हातातला कंदिल वर घेऊन दारात कोण आहे म्हणून पाहायला जवळ आला. मला दारात पाहून दचकलाच.
‘अरे बाबु, तू कसा काय एवढ्या रात्री आलास?’
‘मी गोधणीच्या मोहाच्या वावरापर्यंत एकटाच आलो. मग मला धर्मा लभान भेटला. त्याच्याबरोबर आलो.’
‘एवढ्या रातच्यानं कशाला यायला पाहिजे होतं. आला असतास सकाळ-वकाळ.’ ‘स्कॉलरशीपच्या फॉर्मवर तूमची सही पाहिजे होती ना… तो उद्याच शाळेत नेवून द्यायचा आहे.’
‘आता ही काय भानगड आहे?’
‘मला आता दर वर्षाला पंधरा रुपये मिळणार आहेत. त्याला स्कॉलरशीप म्हणतात.’
‘हो बाबा, आपल्या आंबेडकर बाबांनी तूझ्यासारख्या हुषार मुलांना खूप शिकता यावे म्हणून मोठ्या पुण्याईचं काम केलं… ते खूप शिकलेत…मोठे झालेत…तू पण तसाच शिकून मोठा हो…’
दुसर्‍या दिवशी सकाळी बाबांनी मला रेंगीने उमरसर्‍याला आणून दिले.
त्यानंतर मी कानाला खडा लावला. कोणत्याही फॉर्मवर बाबाची सही घेण्यासाठी कधिही गांवला गेलो नाही. कारण मीच बाबाची सही चांगली घोटून घोटून शिकून घेतली होती. त्यामुळे मीच प्रत्येक वेळी त्यांची खोटी खोटी सही करीत होतो. त्यांची खोटी सही करण्याचा वारंवार गुन्हा माझ्या जीवनाचा तेव्हापासून अविभाज्य अंग बनला होता.
एकदा बाबा मला डॉक्टर बाबासाहेबांच्या राजकीय चळवळीत काम करणारे साहेबराव शिरसाट यांच्या बंगल्यावर घेऊन गेले होते. ते त्यावेळी यवतमाळ जिल्हा परिषदेचे उपाध्यक्ष होते. अशा लोकांबद्दल बाबांना फार ओढ असायची. त्यांच्या पासून मला शिक्षणाची प्रेरणा मिळावी असा बाबाचा त्यामागे उद्देश असायचा. मी संकोची वृतीचा असल्यामुळे मला मात्र अवघडल्यासारखे होत असे. त्यांनी मला खूप शिकण्याचा उपदेश केला होता.
खरंच डॉक्टर बाबासाहेबांच्या शिकवणीनुसार माझ्या बाबांनी अंधारातून प्रकाशाकडे जाण्यासाठी मजबुत पायाभरणी केली होती, ही गोष्ट मी कधिही विसरु शकत नाही. कारण याच मजबुत पायाच्या आधारावरती माझ्यानंतर येणारी पिढी निश्चितच शिक्षणाची भव्य-दिव्य ईमारत उभी केल्याशिवाय राहणार नाही हेही तेवढेच खरे होते!
टिप :- सदर कथा ‘अशा होत्या त्या काटेरी वाटा !’ या माझ्या आत्मकथेतील आहे.
%d bloggers like this: