चैत्यभूमीचा रेल्वे प्रवास

19 Aug

मी त्यावेळी नाशिक येथे एकलहरे विद्युत केंद्रामध्ये नोकरीला होतो. काही कामानिमीत्त मी माझा लहान भाऊ डॉ. अजय याच्याकडे मी व माझी मिसेस कुसुम असे दोघेही चंद्रपुरला गेलो होतो. त्यावेळी परतीच्या प्रवासात जे मी अनुभवलं ती गोष्ट मी येथे सांगत आहे. दि. २ डिसेंबर २००२ रोजीची ही गोष्ट आहे. ती मी दि. १४.१२.२००२ रोजी लिहून काढली होती. ती जशीच्या तशी येथे मांडत आहे.

चंद्रपूरवरून नाशिकला येण्यासाठी संध्याकाळी ५ वाजताची बल्लारशा-वर्धा अशी पॅसेंजर ट्रेन होती. मी रिझर्वेशन केले होते. हा रिझर्वेशन डब्बा पुढे वर्धा येथे नागपूर ते मुंबई जाणाऱ्या सेवाग्राम एक्सप्रेसला जोडण्यात येत असतो. एक डिसेंबरपासूनच लोक चैत्यभूमीला जाण्याच्या तयारीत असतात. त्यामुळे या काळात रोजच गर्दी सारखी वाढत जाते. अशाच गर्दीमध्ये आम्ही त्यादिवशी सापडलो होतो.

त्याआधी आम्ही दोघेही बरेचदा ६ डिसेंबरला चैत्यभूमीला जावून आलो. म्हणून मला या गर्दीची कल्पना आहे. त्या दिवशी चैत्यभूमी व शिवाजी पार्क या परिसरात रात्रभर फिरून तेथील माहोल पाहतांना भारावून गेल्यासारखे वाटते. तेथील पुस्तकांचे स्टॅाल, सीडी-कॅसेटवर वाजणारे भीम-बुद्ध गीते, जयभीमचे स्टीकर, लॉकेट, मुर्त्या, फोटो, कॅलेंडर असे सटरफटर वस्तू विकणारे छोटेछोटे दुकाने, भजनी मंडळे, लहान मुलांपासून आबालवृद्धांपर्यंत देशाच्या कानाकोपऱ्यातून आलेले लोंढे, बाबासाहेबांच्या स्मारकाच्या दर्शनासाठी लागलेली लांबच लांब रांग हे सारं काही पाहून मन उचंबळून येते. एवढेच नव्हेतर तेथे जाऊन एक प्रकारची वेगळीच उर्जा आपल्या जीवनात खेळत असल्याची जाणीव होते. दैनंदिन जीवन बाजूला सारून हा माहोल वेगळ्याच दुनियात घेऊन जात असल्याचे क्षणोक्षणी जाणवते. असाच माहोल दसऱ्याला नागपूरच्या दीक्षाभूमीला दिसून येते. ऐरवी जीवनात खूप प्रवास केला.  पण हा प्रवास मला काही वेगळाच अनुभव देऊन गेला. म्हणून मी तो शब्दबद्ध केला.

मुंबईला फुकट जायची सोय असल्याने समाजातील गोरगरीब वर्ग दूरदूरच्या ठिकाणाहून मोठ्या प्रमाणात यावेळी जात असल्याचे दिसून येते. त्यात हवसे, गवसे, नवसे असणारच ! ‘जयभीम बोलो अन् फुकटमे चलो’ अशी एक म्हण त्यामुळेच पडत चालली आहे, असे म्हणतात. आता यात इतरही समाजाच्या लोकांची केवळ मुंबई पाहायला जाणाऱ्यात भर पडली आहे. आंबेडकर अनुयायी जसे चैत्यभूमीला जातात, तसेच इतरही जातीधर्माचे लोक त्यांच्या समाजाच्या अधिवेशनाला किंवा आंदोलनाच्या मोर्च्याला हातात झेंडे घेऊन व बिल्ले लाऊन फुकटपणे जात असल्याचे सर्रासपणे दिसत आहे. चंद्रपूरच्या रेल्वेस्थानकावर बाबासाहेबांच्या चित्राचे बिल्ले विकणारे लोकांना सांगत की, ‘तीन रुपयात मुंबईला जा व ऐश्वर्याराय, शाहरुखखान व अमिताभ बच्चन यांना पाहून या.’ हे बिल्ले लावणाऱ्यांची अलोट गर्दी  पाहून रेल्वेचे टी.सी.पण कधीच विचारणा करीत नाहीत, हे जाणाऱ्यांना माहित असते. म्हणून लोक हे बिल्ले त्यांच्याकडून विकत घेत असल्याचे दिसले.

गाडी फ्लॅटफॅार्मवर आल्यावर रिझर्वेशन असूनही त्या गर्दीत सहजपणे चढता आले नाही. गर्दी थोडी कमी झाल्यावर आम्ही कसेतरी चढलो. त्या धामधुमीमध्ये माझा चष्मा पडला होता. गाडीत बसल्यावर माझ्या हाताची घड्याळ पण गायब झाल्याचे कळले. आम्हाला सोडायला आलेला माझा भाऊ सांगत होता की, एकदा त्याची स्लीपर व जोडा सुद्धा ट्रेनमधून गायब झाला होता.  

गाडी सुरु झाली. अंधार पडत चालला. गाडीत इतकी गर्दी वाढली की, उभे असलेल्या लोकांना पाय ठेवायला जागा राहिली नव्हती. माझे रिझर्वेशन असल्याचे लोकांना सांगितल्यावर आम्हाला आमच्या सीटवर बसायला जागा मिळाली. बाजूचे लोक सांगत होते की गाडी थांबली की, खिडक्या बंद करीत जा, दरवाजा उघडू नका. कारण बाहेरचे लोक दगडं मारतात. मला खरं वाटत नव्हतं. पण खरोखरच गाडी फ्लॅटफॅार्मवर येवून थांबली की, बाहेरच्या लोकांची आरडाओरडा ऐकू यायची. कुठे कुठे रेती, गिट्टी, मातीसारखे सारखे वस्तू फेकून मारीत. गाडी फक्त दोन मिनिटे थांबत असल्याने गाडीत चढायची लोकांची खूप घाई होत होती. त्यातच गाडीत बसलेले लोक, गर्दी आणखी वाढेल म्हणून दरवाजे उघडायला पाहत नव्हते. त्यामुळे बाहेरचे लोक चिडायचे. आरडाओरडा करून हातात जे मिळेल ते खिडकीतून फेकून मारीत होते. असे म्हणतात की, रेल्वेमध्ये माणसांची स्वार्थी मानसिकता नेमकी उघडी पडते. बाहेरील व्यक्ती आतमध्ये घुसण्यासाठी मोठा आटापिटा करीत असतो. धक्केबुक्के खाऊन कसातरी आतमध्ये घुसतो. एकदा का आतमध्ये गेला की, आता आतमध्ये कुणी येऊ नये असे त्याला वाटायला लागते.

माझ्या बाजूला एक मुलगी बसली होती. दहावी शिकून तिने शाळा सोडली असल्याचे तिने सांगितले. मी तिला विचारले, ‘कुठे चालली?’ ती- मुंबईला. मी- मुंबईला कुठे? ती चूप होती. म्हणून मीच म्हटले, मुंबई म्हणजे चैत्यभूमीला ना? तिने मान हलवली. मी- तिथे कशाला चालली? तिला काही आले नाही. मीच तिला म्हणालो, ‘बाबासाहेबांना अभिवादन करायला ना… तिने मान हलवली. ‘ज्या बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपल्या समाजाला हिंदुच्या अन्याय-अत्याचारातून मुक्त केले, त्यांचे ६ डिसेंबर १९५६ रोजी महापरिनिर्वाण झाले, त्या ठिकाणी तू चालली ना…’ तिने परत मान हलवून सहमती दर्शवली. मी- तू तिथे गेल्यावर काय घेऊन येणार आहेस? ती काहीच बोलली नाही. मी- तू तेथून पुस्तके घेऊन ये. ते तू वाच व इतरांना वाचून सांग. तू शिकलेली आहेस. इतके काम तर तू करू शकशील ना? तिने मान हलवून हो म्हटले. माझे हे संभाषण बाजूचे लोक ऐकत होते.

असेच आम्ही एकदा नाशिकहून दीक्षाभूमी नागपूरला दसऱ्याला गेलो असतांना काही उन्मत मुले फालतूच आरडाओरडा करून इतरांना त्रास देत होते. त्यावेळी मी त्यांना सांगितले की, आपण बौद्ध धम्म स्वीकारला आहे. बौद्धधम्म हा शांतताप्रिय धम्म आहे. करुणा आणि बंधुत्वाची त्यात शिकवण आहे. म्हणून आपण कुणाला त्रास होईल असे वागू नये. हे ऐकून सारेजण शांत झाल्याचे दिसले. मग मी त्यांना चळवळीतील काही महत्वाचे मुद्दे सांगत गेलो. प्रामुख्याने शासनकर्ती जमात बनणे व भारत बौद्धमय करणे या दोन मुद्यांबाबत त्यांना अवगत केले. बाबासाहेबांचे हे दोन अपुरे राहिलेले स्वप्न पूर्ण करण्याची संपूर्ण जबाबदारी आपल्यावर सोडून ते गेलेत. याची जाणीव त्यांना करून दिली. माझ्या बाजूला एक वयस्कर बाई बसली होती. तिला मी विचारले, ‘तुम्ही दरवर्षी दीक्षाभूमीला जाता का?’ ती व इतर साऱ्याच बाया-माणसांनी होय म्हणून मोठ्या अभिमानाने सांगितले. मी- मग तुम्ही तेथून पुस्तके विकत आणता की नाही ? ‘हो. तर. दरवर्षी पुस्तके विकत आणते आणि घरी आल्यावर माझ्या नातुंना वाचायला सांगते.’ अशी एक बाई म्हणाली. आता गाडीतले वातावरण अगदी खेळीमेळीचे झाले होते. त्याचवेळेस असाच एक रिझर्वेशनवाला आला आणि त्याने वरच्या बर्थवर बसलेल्यांना उठवले. शांतताप्रिय उपदेशाचा डोज पाजल्याने ते बिचारे मुकाट्याने उठलेत. मी त्याला  रिझर्वेशनची तिकीट मागितली. कारण त्या बर्थचे रिझर्वेशन मी केलेले होते. म्हणून मला संशय आला. तेव्हा त्याची तिकीट पाहून त्याला सांगितले की तुमचे रिझर्वेशन या कोचमध्ये नसून दुसऱ्या कोचमध्ये आहे. तेव्हा तो वरमला. मोठ्या मुश्किलीने तो गर्दीतून वाट काढून तो इथपर्यंत आला होता. पण त्याला त्याच गर्दीतून दुसऱ्या कोचमध्ये जाणे फार अवघड असल्याचे भाव त्याच्या चेहऱ्यावर उमटले होते. तो गेल्यावर उठलेल्या लोकांना पुन्हा बसायला सांगितले. त्यामुळे लोक हरखून गेले होते.

त्यावेळी नागपूरला जातांना-येतांना काही वाटले नाही. परंतु आता मात्र या गाडीत एक प्रकारची अनामिक भीती वाटायला लागली होती. गाडी बडनेरा या स्टेशनवर आली. त्यावेळी रात्रीचे बारा वाजले होते. खिडक्या दरवाजे बंद होते. आतमध्ये माणसांची तुफान गर्दी… त्यामुळे दम कोंडल्यासारखे वाटत होते. गाडी बऱ्याच वेळपर्यंत थांबली होती. काय कारण होतं, ते काही कळत नव्हतं. आतमधील लोक दरवाजे उघडीत नव्हते. बाहेरचे लोक खिडक्यांना ठोकत असल्याचा आवाज येत होता. बहुतेकांनी काचेच्या तावदानाशिवाय पत्र्याचे शटर सुद्धा बंद केले होते. एका खिडकीची नुसती काचेची शटर लावली होती. पत्र्याचे शटर बंद करण्याचा प्रयत्न सुरु होता. पण लागत नव्हती. बाहेरून त्या खिडकीची काच फोडण्याचा प्रयत्न सुरु होता. हा प्रकार पाहून मी खूपच घाबरलो. गाडीतील सर्वांचे लक्ष या खिडकीकडे लागले होते. प्रत्येकजण या खिडकीपासून दूर जाण्याच्या प्रयत्नात होते. काही लोक माकडासारखे वर लटकत होते. माझ्या मनातली भीती आणखी वाढत होती. शेवटी काच फुटली. त्याचबरोबर दगड,माती, गिट्टी-खड्यांचा वर्षाव सुरु झाला. त्या माऱ्यापासून सारेजण स्वत:ला वाचविण्याचा आटोकाट प्रयत्न करीत होते. तरीही काही लोकांना मार लागतच होता. गाडी कधी सुरु होते याचीच सारेजण आतुरतेने वाट पाहत होते. गाडी सुरु झाल्यावर या प्रसंगातून सुटका होईल असे वाटत होते. परंतु गाडी मक्खपणे तिथेच खिळून बसली होती. आतातर कहरच झाला. बाहेरचा एक व्यक्ती आगपेटीची काडी पेटवून खिडकीच्या आतमध्ये फेकत होता. अशा चार-पाच जळत्या काड्या त्याने फेकल्या होत्या. त्यामुळे आग लागून आतील लोक जळून खाक होतील की काय या कल्पनेने माझे आंग शहारून गेले. याचवर्षीच्या सुरुवातीला घडलेला गुजरातचा गोधरा कांड आठवला. येथे ५९ लोक रेल्वेच्या डब्ब्यात जळून खाक झाले होते. या आठवणीने माझं संपूर्ण शरीर थरथर कापायला लागले. छाती धडधड करीत होती. श्वाशोश्वास कमालीचा वाढला होता. घसा सारखा कोरडा पडत होता. राहून राहून पाणी पीत होतो. तरी घसा कोरडाच राहत होता. अत्यंत भीतीदायक असा तो प्रसंग होता ! रेल्वेत अशा प्रकारचा प्रसंग मी पहिल्यांदाच पाहत होतो. लोकांना ओरडून ओरडून सांगत होतो की, दरवाजा उघडून द्या. नाहीतर आगीने आपण सारेजण मरून जाऊ. पण कोणीच ऐकत नव्हते. दरवाज्याजवळ जाऊन दरवाजा उघडून द्यायची कुणाची हिंमत होत नव्हती. काहीजण म्हणत की, दरवाजा उघडला की, बाहेरचे लोक आपल्याला मारतील. त्यापेक्षा दरवाजा उघडूच नका. काही लोक म्हणत की, असाच प्रसंग पुढील स्टेशनवर होण्याची शक्यता आहे. यातून कशी सुटका करून घ्यावी ते काही कळत नव्हतं. दरवाजा उघडणे हाच त्यावर एकमेव मार्ग होता. म्हणून मी शेवटी हिंमत करून दरवाज्याजवळ जायचा विचार केला. माकडासारखा वर लटकत लटकत दरवाज्याजवळ जाण्याचा प्रयत्न करू लागलो. फुटलेल्या खिडकीतून जातांना बाहेरील कुणी माझा पाय ओढतील की काय अशी भीती वाटत होती. कसातरी दरवाज्याच्या जवळपास पोहचलो. तेथील उभे असलेल्या लोकांना सांगत होतो की, कृपाकरून दरवाजा उघडून द्या. बाहेरचे लोक दगडं फेकत आहेत. माचीसच्या जळत्या काड्या फेकत आहेत. तेव्हा ते लोक म्हणाले की, दरवाजा उघडला की, संपूर्ण भीड आतमध्ये येईल. ते लोक चिडलेले आहेत. दरवाजा उघडला का नाही म्हणून आल्याबरोबर ते आपल्याला मारायला लागतील. मी त्यांना म्हणालो की, मारू द्या. किती लोकांना मारतील? जळून खाक होण्यापेक्षा मार खाल्लेला बरा. ते म्हणत, थोडं थांबा. गाडी सुरु होऊ द्या. म्हणजे आपल्यावरील बला तरुन जाईल. मी म्हणालो, गाडी सुरु होईल तेव्हा होईल. त्याआधीच आग लागली तर काय करणार? असा माझा युक्तिवाद सुरु असतांना एका धडधाकड मुलगा समोर आला. त्याला माझे म्हणणे पटलेलं दिसले. त्याने सर्वांचा राग ओढवून दरवाजा उघडला. त्याचक्षणी बाहेरचा लोंढा आतमध्ये घुसला. आतातर डब्बा खचाखच भरून गेला. मी कसाबसा कसरत करीत माझ्या जागेवर येऊन बसलो. मी मिसेसला म्हणालो, आपण येथेच उतरून जाऊ. पुढे जाऊ नाही. मला खूपच भीती वाटत आहे. मला धडकीच भरली आहे. सामान नेता आले तर पाहू नाहीतर येथेच ठेऊन देऊ, जीव वाचला तर भरपूर झाले. सामानाचं काय? सामान कमविता येईल. पण जीव कमाविता येणार नाही. तरीही सामान नेता आले तर पाहू. मी मग सामान आवरायला लागलो. आमची हालचाल पाहून आमच्या शेजारच्या जोडप्यांनी सुद्धा आमच्या सोबत बडनेरा येथे उतरायची तयारी केली. मी पुढच्या लोकांना सांगत होतो की, आम्हाला येथेच उतरायचे होते. परंतु दरवाजा न उघडल्यामुळे आम्हाला बाहेर पडता आले नाही. तरी कृपा करून आम्हाला येथे उतरू देण्यास मदत करा. माझी विनवणी ऐकून माझं सामान  त्यांनी पकडून समोरच्या लोकांकडे देत आम्हाला खाली उतरविण्यास मदत केली. आम्ही खाली उतरलो आणि सुटकेचा निश्वास सोडला. आम्ही खाली उतरत नाही तर दरवाज्याजवळ धक्काबुक्की सुरु झाली होती.

आम्ही गाडी सुरु होईपर्यंत आपसात बराच वेळ तेथे बोलत राहिलो. कारण एवढ्या रात्री कुठेच जाता येत नव्हते. ती रात्र तेथेच रेल्वे स्टेशनवर काढावी लागणार होती. माझी मिसेस सांगत होती की, बाहेरचा एक मुलगा हातात वीट घेऊन माझ्या समोरच्या मुलीला सारखा म्हणत होता की, ‘तेरी मा की xxx. खोलती की नहीं? मारू क्या? असं हात उगारून तो तिला म्हणत होता. आमच्या सोबत उतरलेले जोडपे हिंदी भाषिक होते. ते सुद्धा खूप घाबरले होते. त्यांना मुंबईला जायचे होते. ते म्हणाले की, ये बुद्ध लोग गंधे होते है क्या? मी म्हणालो, ये गंधी हरकते करनेवाले लोग बुध्द नही है ! ये दुसरे जातीके लोग है ! वो सिर्फ बॉम्बे देखने जा रहे है ! कोणीतरी म्हणाले की, ज्यांनी तिकीट काढली त्यांना पैसे वापस मिळत आहे. म्हणून तिकीटचे पैसे  परत घेण्यासाठी स्टेशनमास्तरकडे गेलो. तेथे कळले की, आमच्यासारखे आणखी बरेच लोक तिथे उतरले होते किंवा ही धामधूम पाहून बडनेरा येथून कोणी गाडीत बसले नव्हते. ते सारेजण या लोकांच्या नावाने बोटं मोडून संताप व्यक्त करीत होते. मला मात्र त्यांचे असे बोलणे जिव्हारी झोंबत होते. मी त्यांना म्हणत होतो की, ‘असा गोंधळ करणारे लोक हे आंबेडकरी अथवा बौध्द असूच शकत नाहीत. त्यांच्या नावाने मुंबई पाहता यावी म्हणून इतर लोक जात आहेत आणि तेच लोक बौद्धांना बदनाम करण्याकरिता असा धिंगाणा घालत आहेत. हे मी चंद्रपूरला गाडीत बसलो तेव्हाच कळले होते. मला सांगा, आपल्याच आई-बहिणींना घाणेरडे शिव्या कोणी देऊ शकतील काय?’

मी तेथे हजर असलेल्या टी.सींना म्हणालो की, तुम्ही पोलीस बंदोबस्त का ठेवीत नाहीत. तुमचे रेल्वेचे पोलीस पण येथे दिसत नाहीत. तो म्हणाला, पोलीस काय करणार? हेच लोक पोलिसांना मारतील…  मी म्हणालो, गुंड प्रवृतीचे दोन-चार लोक असतात. तेच संपूर्ण लोकांना वेठीस धरतात. अशा लोकांना पोलिसांनी आवरले पाहिजे ना… गाडीतील लोकांना दरवाजा उघडायला भाग पाडायला पाहिजे, म्हणजे असा प्रकार होणार नाही. परंतु कुणीही माझ्या म्हणण्याकडे फारसे गंभीरतेने पाहत असल्याचे दिसले नाही.

म्हणून आता आंबेडकरी संघटनांनीच लोकांची जीवित हानी व सामाजिक बदनामी टाळण्यासाठी पुढे आले पाहिजे असे मला वाटले. निदान संवेदनशील ठिकाण जे आहेत तेथे तरी स्वयंसेवकांची व्यवस्था करायला पाहिजे. रेल्वे पोलिसांना सोबत घेऊन लोकांना सुखरूपपणे प्रवास करण्यासाठी आपल्या स्वयंसेवकांनी मदत करावी म्हणजे गोधरा सारखी आणखी एक दु:खद आणि हादरा देणारी घटना भविष्यात घडणार नाही.

चैत्यभूमी अथवा दीक्षाभूमी येथे जेव्हा केव्हा मी रेल्वेने गेलो; तेव्हा माझ्या असे लक्षात आले की, गोरगरीब जनताच मोठ्याप्रमाणात या पवित्र ठिकाणी जात असतात. सुखवस्तू घरातील लोक क्वचितच रेल्वेने जातांना दिसतात. गेलेच तर चार चाकी गाड्यांनी जातात. म्हणून समाजातील जीव मुठीत घेऊन रेल्वेने प्रवास करणाऱ्या गोरगरीब जनतेला असे वाऱ्यावर व त्यांच्या परिस्थितीवर न सोडता त्यांना सुरक्षित व निर्भयपणे प्रवास करता यावा म्हणून प्रयत्न व्हायला पाहिजेत. रेल्वे प्रशासनाने आणखी जादा गाड्या सोडून गर्दी कमी होईल असे प्रयत्न करायला पाहिजेत. तसेच सुरक्षेच्या दृष्टीने कडक उपाय करण्यासाठी रेल्वे प्रशासनावर दबाव निर्माण करायला पाहिजे असे मला मनोमन वाटले होते.

आर.के.जुमळे,

दि.१४.१२.२००२ एकलहरे (नाशीक)    

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: