पुढार्‍यांनी दादाला नासवलं

16 Jan

शामरावदादा म्हणजे माझा मोठा भाऊ… आम्ही भावंडं त्याला दादा म्हणत होतो. तो गांवाचं पुढारीपण करायचा. तो आंबेडकर चळवळीत अग्रेसर होता.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी सुरु केलेली दलितांच्या सर्वांगीन उत्कर्षाची चळवळ खेड्यापाड्यात पोहोचली होती. त्यावेळी ठिकठिकानी, गावागावात सभा होवून समाज जागृती होत असे.
आमच्या चौधरा या गांवात समता सैनिक दल होतं. समता सैनिक दलाची व्यायाम शाळा होती. त्यात गांवातले तरुण मुलं दांडपट्टा, लाठीकाठी शिकून सराव करीत असत. ते रोज व्यायाम करुन व मल्लखांबावर कसरत करुन शरीर कमवित असत. यवतमाळचा दादाराव वस्ताद त्यांना शिकवीत असे. दादा सुध्दा ह्या मुलांना मार्गदर्शन करायचा.
बाबासाहेबांच्या जयंतीच्या दिवशी गांवात मिरवणूक निघायची तेव्हा हे मुलं कसरत करुन दाखवित, तेव्हा पाहणार्‍यांच्या डोळ्यांचे पारणे फिटायचे.
जेथे जेथे सभा व्हायची तेथे तेथे समता सैनिक दल खाकी पॅंट, पांढरा शर्ट व हातात काठी घेवून मार्च करीत जात असत. तेव्हा विरोधकांच्या छातीत धडकी भरत असे. ह्या दलाचा आमच्या गांवात व जिकडे तिकडे दरारा होता. आमच्याही गांवात मी लहान असतांना सभा झाली होती. त्या सभेत बौध्द पध्दतीने कुणाचं तरी लग्न लाऊन देण्यात आले होते.
दादा सुरेख आवाजात भजणं म्हणायचा. त्याची पहाडी आवाजातली कव्वाली काळजाला भिडत असे. तो भजन मंडळात पेटी वाजवित होता. म्हणून त्याला गांवातील लोक पेटकर म्हणायचे. तो भाषणं देवून लोकांचं प्रबोधन पण करायचा. त्यामुळे गांवात त्याला फार मोठा मान होता.
परंतु दादाला रिपब्लीकन पार्टीच्या पुढारी लोकांच्या दुषित संसर्गामुळे दारुचं व्यसन जडलं होतं. पंधरा वर्षे तो गांवचा सरपंच राहिला होता. त्याआधि ढिवरु सरपंच असतांना तो उपसरपंच राहीला होता.
दादा त्याकाळी तिसर्‍या वर्गापर्यंत शाळा शिकला होता. गांवातले बहुतेक त्यांच्या वयातले लोकं दोन-तिन वर्गाच्या पलिकडे गेलेले नव्हते. बाबा, मामा, आगलावे, दशरथ असे दोन-चार लोकं दोन-तिन वर्गच शिकले होते. त्यांच्या नंतरची पिढी म्हणजे दादा, रामधन, नामदेव, उध्दव, किसना, लक्ष्मण, तुळशिराम हे पण जास्त शिकलेले नव्हते. फक्त त्यांच्यापैकी रामदास हा सातवीपर्यंत शाळा शिकला होता. त्याला त्यावेळी मास्तरची नोकरी पण लागणार होती. परंतु त्याच्या आई-वडीलांनी घर सोडून दुसर्‍या गांवला जाण्यास मनाई केली होती.
खेड्यातील वातावरण असंच असतं. खेड्यातील मुलांच शिक्षण म्हणजे कोंबडीच्या पिल्लासारखं असतं. कोंबडीचं पिल्लु आईच्या मागे मागे राहते. एखाद्या वेळेस त्याने उडण्याचा प्रयत्‍न केला की त्याची आई त्याला टोचते. त्यामुळे त्याची उडण्याची उर्मी तेथेच जिरुन जाते. असाच काहिसा प्रकार खेड्यातील मुलांचा होतो. त्याला शिक्षणाची प्रेरणा दिली जात नाही. त्याने जरी घरापासून, गांवापासून दूर जायचे म्हटले की आई-बाबाची माया त्याला जाऊ देत नाही. त्यामुळे त्याची उंच भरारी घेण्याची उर्मी मरुन जाते.
आमची पिढी नंतरची… गांवामध्ये प्रल्हाददादा प्रि.आर्टस्, मी बी.कॉम, बाबाराव एम.ए. बि.लिब, तर अज्याप एम.बी.बी.एस. एम.एस. पर्यंत शिकला होता. असे उच्च शिक्षीत मुलं आता आमच्या गांवात निपजले जात होते.
‘बामणाघरी लेवनं अन् महाराघरी गाणं.’ असं पुर्वी म्हटल्या जात होतं. आता ‘महाराघरी लेवनं’ पण आलं. म्हणून‘ शेणाचे हात लावले लेखणीला.’ असे भीम गितात म्हटल्या जायचे ते खरंच आहे, नाही कां? जे हात नेहमी शेणाने भरलेले राहायचे, त्या हातात आता लेखणी आली, ही किमया डॉ. बाबासाहेबांनी घडवून आणली.
मनमिळावूपणा, प्रामाणिकपणा, लोकांची कामे करण्याची तळमळ, लोकांमध्ये मिळूनमिसळून राहणे अशा दादाच्या स्वभावामुळे लोकं त्यालाच प्रत्येक वेळी सरपंच पद बहाल करायचे. त्याच्याशीवाय दुसरं कुणी गांवचा सरपंच बणायला तयारच होत नसत. कारण लोकांना ते मानसन्मानाचे पद न वाटता, रिकामटेकड्याचे कामे वाटत असायचे. म्हणून लोक प्रत्येकवेळी त्यालाच सरपंच बनवीत असत. त्याला हे सरपंचपद अंगवळणी पडल्यामुळे तो ही त्याला तयार व्हायचा. त्यामुळे दादाचं घरादाराकडे पुर्णपणे दुर्लक्ष होत असे. सरपंच पदाच्या अंगावर चढलेल्या झुलीमुळे तो शेती वाडीचे कामे करीत नव्हता. त्याच्या सरपंचपणाच्या मान-पानापाई घरचे लोक दु:ख आणि कष्टात जगत होते. त्यामुळे आम्ही त्याला पुन्हा सरपंच बनायला विरोध करीत होतो.
तो घरचं खाऊन लोकांचे कामे करीत असे. शहरात जाऊन … कुणाचे बॅंकाचे, कुणाचे कर्जाचे, कुणाचे तहसिलचे, कुणाचे पंचायत समितीचे, कुणाचे जिल्हा परिषदेचे, कुणाचे कोर्ट-कचेर्‍याचे, कुणाचे पोलीस स्टेशनचे असे नानातर्‍हेचे लोकांचे कामे करीत असायचा. त्याशिवाय त्याला ग्रामपंचायतीचे दैन्यंदिन कामे करावे लागे. कुणाला दाखले दे, कुणाचे भांडण-तंटे सोडव… अशा अनेक कामांत तो सतत मग्न राहायचा.
लोकांचे कामे करण्यासाठी कधी कधी त्याला संबंधीत अधिकार्‍यांचे व पक्षाच्या पदाचिकार्‍यांचे हात ओले करावे लागे, तर कधी त्यांना दारु आणि कोंबडीच्या पार्टीची व्यवस्था करावी लागे. मग समाजसेवेच्या बदल्यात त्याला काय मिळालं ? जळजळणारं विषारी दारुचं व्यसन…!
रिपब्लीकन पार्टीच्या पदाधिकार्‍यांनी बाबासाहेबांनी जीवनभर बाळगलेली व भगवान बुध्दांनी शिकवीलेली नैतिकता न रुजविता त्यांनी लोकांना, आपल्या कार्यकर्त्यांना व्यसनाधीन केले होते असा एक कटु अनुभव मी घेतला आहे. गावोगांवी यांनी दारुचे गुत्ते निर्मान केले. काही पुढार्‍यांनी स्वत:चे दारु, स्पिरीटचे दुकान थाटले होते. आणि गमत अशी की हे दुकाने केवळ मागासलेल्या लोकांच्या मोहल्ल्यातच उघडले जात होते. शेटे-भाटे-ब्राम्हणाच्या मोहल्ल्यात असे दुकाने कां उघडले जात नव्हते याचे मला आश्चर्य वाटत होते. यवतमाळच्या एका पुढार्‍याने पाटीपूर्‍यात स्पिरीटचे दुकान उघडले होते. स्पिरीट अत्यंत ज्वलनशील प्रवाही पदार्थ आहे. ती पिल्याने जरी नशा येत असली तरी पोटातल्या आतडीचे काय होत असेल याची कल्पना करवत नाही. तेथून लोकं स्पिरीट विकत घेऊन त्यात थोडे पाणी घालून आपल्या घश्यात ओतत असल्याचे मी पाहिले आहे.
समाजाचं स्वास्थ बिघडविण्यासाठी हेच रिपब्लीकन पक्षाचे महान पुढारी कारणीभूत आहेत. म्हणून मी त्यांनाच दोष देतो.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जरी म्हणाले होते की, ‘राजकीय सत्तेशिवाय आपणास काहीही करता येणार नाही. म्हणून आपण राजकीय सत्तेसाठी झगडले पाहिजे.’
परंतु पुढार्‍यांनी राजकीय सत्तेच्या माध्यमातून समाजाचे परिवर्तन घडवून न आणता समाजात लाचारी आणि व्यसनाधिनचेच पिक उगवले.
माझ्या दादाला यांनी दारुच्या व्यसनात बुडवलं हे भिषण सत्य मी लपवू शकत नाही. असे कितीतरी गावोगांवचे शामराव यांनी नासवले आहेत. ज्यांनी एकेकाळी आपल्या गायकीच्या आणि पेटीच्या सुरांच्या माध्यमातून बाबासाहेबांच्या चळवळीचा वणवा पेटविला, अशा एका निष्ठावंत अनुयायाला, कलाकाराला-माझ्या दादाला ह्या पुढार्‍यांनी मातीत लोटण्याचे काम केले.
बाबासाहेबांनी दाखविलेल्या उच्च नैतिक मूल्यव्यवस्थेच्या अधिष्ठाणावर वाटचाल करणारे व आपल्या कार्यकर्त्यांना त्याप्रमाणे शिकवणारे पुढारी कां निपजले नाहीत ? समाजाने कुणाचा आदर्श पाळावा? अशा अनेक गहण प्रश्‍नाने मला नेहमी सतावूत सोडले होते.
कुठे गेले ते पुर्वीचा प्रत्येकाच्या जीवनाला शिस्त लावणारा, समाजात आदर्श निर्माण करणारा, बाबासाहेबांनी स्थापन केलेला समता सैनिक दल? कुठे गेले ते बाबासाहेबांची प्रेरणा पेरणारे व लोकांमध्ये स्फुलींग पेटवणारे भजन मंडळे? कुठे गेले ते पंचशील झेंड्याजवळ त्रीशरण, पंचशील, वंदनेसाठी एकोप्याने जमणारा, धम्मरस ग्रहन करणारा समुह? अंगात भिनलेल्या दारुच्या नशेत हात जोडून लोकं, ‘सुरामेरय मज्ज पमाद ठाना वेरमनी, शिक्का पदम समाधीयामी.’ असे पंचशील म्हणतांना मी पाहिले आहे. ‘मी नशा आणणार्‍या कोणत्याही नशील्या पदार्थाचे म्हणजेच दारु, तंबाखाचे सेवन करणार नाही.’ असा त्या शीलाचा अर्थ त्यांना कुठे माहीती आहे?. या शिलाचा अर्थ त्यांना कोणीतरी समजाऊन सांगतो काय? दारुचा घोट घेण्यापुर्वी, ‘घ्या, जयभीम !’ असे मोठ्या अभिमानाने म्हणणारे लोकं मी पाहिले आहे.
ज्या बाबासाहेबांनी आपल्या जीवनात इंग्लंड, अमेरिकासारख्या देशात राहून सुध्दा कधी दारुला हात लावला नाही. त्याच बाबासाहेबाचे नांव दारुने झिंगलेले लोक घेत असतात याचे भान त्यांना नसते. अशी दयनिय स्थिती समाजामध्ये कां निर्मान झाली? याला कोण जबाबदार आहेत?
खेड्यातला समाज हा अडानी व अशिक्षीत असतो. तो दिवसभर काबाडकष्ट करतो. उन्हा-तान्हात, पाण्या-पावसात हिवा-दवात मरमर राबतो. दिवसभराच्या कामाचा शिनभाग घालविण्यासाठी तो रात्री दारुमध्ये बुडून जातो. धम्म जर त्याच्या रक्तात भिनवल्या गेला असता तर तो मानसिकदृष्ट्या सशक्त बणून दारु, बिडी, चिलिम, तंबाखु सारख्या अपायकारक गोष्टीच्या आहारी गेला नसता.
तुटपूंज्या कमाईतला काही भाग त्याच्या नशेसाठी खर्च होतो. त्यामुळे त्याचे कुटूंब विस्कळीत होऊन घरी वादाला तोंड फुटते. बायको मुलांची आबाळ होते. मुलांच्या शिक्षणाकडे, आजारपणाकडे दुर्लक्ष होते. दारिद्रता त्याच्या मागे हात धुवून लागते. ते माणसाला एका दुष्टचक्रात टाकते. त्यामुळे शिक्षण नाही. शिक्षणाअभावी रोजगार नाही. रोजगाराअभावी अन्न, वस्त्र, निवारा व आरोग्य नाही. मग त्याला कसंतरी रखडत जीवन जगून मृत्यूच्या वाटेने जाण्यशिवाय दुसरा मार्ग नसतो. म्हणून अशा माणसाच्या जीवनात दारिद्र्य हे एक सर्वाधिक भिषण वास्तव बणून जातं आहे. त्यामुळे त्याचे जगणेच यातनामय होवून जाते.
हे समाजाचे चित्र समाजाचे नेतृत्व करु पाहणार्‍या शिकल्या-सवरलेल्या पुढार्‍यांना दिसत कां नाही ?
काही शिकलेल्या, नोकरीवर लागलेल्या पांढरपेशे लोकांनी तर समाजाची नाळच तोडून टाकली आहे.
एक मोलमजुरी करुन कसातरी पोट भरणारा भाऊ त्याच्या दुसर्‍या शहरात राहून नोकरी करणार्‍या भावाला म्हणतो, ‘तु काय मोठा झालास ? आमची तुला काय चिंता ?’ असं जेव्हा रक्‍ताचं नातं तुटायला लागतं, तेथे समाजाचं नातं तर दुरच राहीलं ?
म्हणून बाबासाहेब हयात असतांना गहिवरुन म्हणाले की, मला शिकलेल्या लोकांनी धोका दिला. मला वाटलं होतं, की हे लोक शिकून आपल्या समाजाचा विकास करतील. पण मी पाहतो आहे की हे स्वत:चाच विकास करण्यात गुंतले आहेत. त्यामुळे माझ्या खेड्यातील लोकांच कसं होईल. आता मी काठी टेकवत टेकवत खेड्यात जाईन व माझ्या गोरगरीब खेडूत लोकांच जीवनमान सुधरवीन.’
त्यानंतर बाबासाहेबांचे अवघ्या नऊ महिण्यानंतर महापरीनिर्वान झाले. त्यांच ते स्वप्न अधुरं राहीलं ते राहिलच…! बाबासाहेबांचा रथ पुढे तर नेला नाहीच; उलट त्याला मागे जाण्यास रोखले पण नाही. याला कोण जबाबदार आहे? हा पांढरपेशा शिकलेला व राजकारण करणारा पुढारी असा दोन्हीही वर्ग …!
कां नाही यांनी बाबासाहेबांची व भगवान बुध्दाच्या धम्माची शिकवण जनमाणसात पेरली? बाबासाहेबांच्या स्वप्नांतला आदर्श समाज कां निर्माण केला नाही? खेड्यापाड्यातील अशिक्षीत, अडाणी लोकांनी कोणाचे अनुकरण करावे? बाबासाहेबांना अपेक्षीत असलेला समता, स्वातंत्त्य, बंधुत्व व न्यायाच्या आधारावर समाजाची पुनर्बांधनी करण्याकडे कां वाटचाल केली नाही? भगवान बुध्दाच्या शिकवणीनुसार धम्मराज्याची स्थापना करण्याच्या दिशेने कां धाव घेतली नाही? नैतिकतेचे धडे देण्याची जबाबदारी कुणाची होती? बाबासाहेबांच्या बावीस प्रतिज्ञेला समजून घेवून समाजाला कां शिकवले नाही? कुणी करावे हे बाबासाहेबांचे अपुरे राहिलेले कार्य? खेड्यापाड्यातल्या अडाणी लोकांना काय कळतं यातलं?
‘भारत बौध्दमय करणे’ हे कार्य तर दुरच राहिले उलट वैयक्तिक स्वार्थापायी समाज रसातळाला जात आहे याची कुणालाच चिंता राहिली नव्हती असे चित्र मला दिसले.
मी कॉलेजमध्ये शिकत असतांना दारुचे दुश:परिनाम माझ्या लक्षांत येत होते. दारु पिणे वाईट आहे. दारु वारंवार पिल्यामुळे त्याचं व्यसन कधिही जडू शकते. त्याचा आरोग्यावर वाईट परिनाम होत असतो. दारुने अकाली मरण ओढवत असते. दारुमुळे अनाठायी खर्च वाढत जातो. मग तो दारिद्र्याच्या खाईमध्ये ढकलल्या जातो. ‘आमदानी अठन्नी खर्चा रुपया’ असं त्याच्या कमाईचं व खर्चाचं व्यस्त गणित निर्माण होतं. मुलांच्या शिक्षणाकडे, आरोग्याकडे दुर्लक्ष होतं. त्यामुळे घरामध्ये भांडणे लागतात. घरात ताणतणाव निर्माण होतं. त्याला समाजात मान-सन्मान राहत नाही. दारुच्या अंमलात असतांना कुणाशीही भांडण ऊकरून काढतो. अशा प्रकारचे भिषण अवस्था माझ्या डोळ्यासमोर तराळत असल्यामुळे मी एकदा दादाने कपात दिलेली दारु पिण्यास नकार दिला होता.
‘हे काय अमृत आहे ? तू पण पितो व आम्हालाही प्यायला देतो. तुला तर याची तलफच लागली आहे. घरी खाण्यापिण्यात, कपडेलत्यात, चांगलं-चुंगलं राहण्या्त काटकसर करतो पण दारु पिण्यासाठी मात्र विणाकारण खर्च करतो. काय फायदा आहे या दारुत.? उलट नुकसानच नुकसान आहे. त्याने माणसाचे काळिज खराब होते म्हणतात. आता दारु पिणे बंद कर व घराकडे लक्ष दे.’ असं मी एकादमात त्यादिवशी दादाला सुनावले होते.
पुर्वी दादा इतका दारु पित नव्हता. नंतरच्या काळात मात्र रोज दारु प्यायला लागला होता. परंतु इतर लोकांसारखा दारु पिऊन तो कुणाला त्रास देत नव्हता, की भाडत नव्हता; ही त्याच्या बाबतीत जमेची बाजू होती याचच आम्हाला समाधान वाटत होतं.
परंतु त्याचे दारुच्या व्यसनापाई व सरपंचपदाच्या प्रतिष्ठीतपणाचे भुत मानगुटीवर बसल्यामुळे घरातील कामे करण्याची वृती न राहील्यामुळे आमची घरची परिस्थिती आणखीनच डबघाईला आली. गरीबीमुळे घरात अवकळा पसरली होती.
खरच माझ्या बहुगुणी दादाला धुर्त व स्वार्थी पुढार्‍यांनी नासवल्यामुळेच आम्हाला असे गरिबीचे दिवसं भोगायला आले होते!
टिप :- सदर कथा ‘अशा होत्या त्या काटेरी वाटा !’ या माझ्या आत्मकथेतील आहे.
Advertisements

5 Responses to “पुढार्‍यांनी दादाला नासवलं”

  1. jitu August 6, 2011 at 8:23 AM #

    Jay Bhim,
    Mi hi site pahilyandach ughadli ani anand watla ki apli manase ata aplya swatachya internet sites ugadat ahet. nahitar dusaryancha site war searching karayach hech amhala thauk. Tumhi dileli mahiti, tumhi mandlele vichar and vedana changlya padhatine mandlya ahet.
    tumchya ya site mule nakkich mazya sarkhya wachakala fayadhach hoil.

    Namo Buddhay

    • rkjumle February 18, 2012 at 5:57 PM #

      आपल्या प्रतिक्रीया बद्दल धन्यवाद

  2. shakya. atesh February 4, 2012 at 6:56 PM #

    जय भीम सर,

    मी हा ब्लोक पहिल्यांदाच बघतो आहे. तुमचे लिखाण खरच खूप छान आहे. तुम्हि असेच लिहीट राहा.
    जय भीम.

    • rkjumle February 18, 2012 at 5:55 PM #

      आपल्या प्रतिक्रीया बद्दल धन्यवाद.

  3. Balu Keru Gangurde May 25, 2012 at 3:09 PM #

    Sir Jay Bhim,
    I really very happy for this site. I am proud of you and your struggle for education. Now a day our rural children are so lazy,they are not able to do hard home-work. Competitive Exam are far away our student not pass the SSC / HSC confidentially. Because of mass copy in rural level.
    Jay Bhim !!!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: