डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांचे दीक्षाभुमिवरील भाषण आणि बौध्दांची जबाबदारी

18 Sep

           दिनांक १४.१०.१९५६ रोजी नागपूर येथे हिंदू धर्माचा त्याग करुन डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बौध्द धम्माची दीक्षा घेतली व नंतर उपस्थित लाखो अनुयानांना त्यांनी दिक्षा दिली.

      दुसर्‍या दिवशी दिनांक १५.१०.१९५६ रोजी सकाळी १० ते १२ पर्यंत त्यांनी धम्माचे विवेचन व समाजबांधवांना मार्गदर्शन करणारे ऎतिहासिक, स्फुर्तिदायक व ओजस्वी भाषण दिले. या घटनेला आज ५५ वर्षे लोटून गेलीत. तेव्हा त्यांनी ज्या पोटतिडकीने दिशानिर्देश दिलेत त्यानुसार  समाजबांधव वागला कां याचा विचार करणे आवश्यक आहे.

      बाबासाहेब भाषणात म्हणाले होते की, ’आम्हाला इज्जत प्यारी आहे आहे, लाभ प्य्रारा नाही.’

      केसरीच्या बातमीदाराने संगमनेरच्या सभेत चिठ्टी पाठवून बाबासाहेबांना विचारले होते की, ’तुमचे लोकं हलाखीमध्ये जगत आहेत. त्यांच्या बायकांना लुगडे चोळी नाहीत. त्यांना अन्न नाही. शेतीवाडी नाही अशी त्याची बिकट परिस्थिती असतांना मेलेली ढोरे ओढू नका असे तुम्ही सांगत असल्यामुळे त्यांचे दरवर्षी कातड्याचे, शिंगाचे, मांसाचे ५०० रुपये उत्पन्नाचे नुकसान होते.’ तेव्हा बाबासाहेब म्हणाले होते की, ’तुम्ही, तुमचे पांच मुले, तुमच्या भावाच्या ५/७ मुलांमिळून तुमच्या कुटूंबानी हे काम करावे म्हणजे तुम्हाला ५०० रुपयाचे  उत्पन्न मिळेल. त्याशिवाय मी दरवर्षी तुम्हाला ५०० रुपये वर देण्याची व्यवस्था करतो. माझ्या लोकांचे काय होईल, त्यांना अन्न-वस्त्र मिळेल की नाही ते माझे मी पाहून घेईन. मग एवढी फायद्याची गोष्ट तुम्ही कां सोडून देता? तुम्ही कां हे करीत नाही? आम्ही हे काम केले म्हणजे फायदा होतो, आणि तुम्ही केले म्हणजे फायदा नाही? ओढा ना तुम्ही मेलेली ढोरे…’

      दुसर्‍या एका ब्राम्हण मुलाने, पार्लमेंट, असेंब्ल्याच्या जागा कां सोडता असे विचारले होते. त्यावर बाबासाहेब म्हणाले की, ’तुम्ही महार बनून भरा.’

      म्हणून बाबासाहेब म्हणतात की, आम्ही झगडतो आहोत ते इज्जतीकरीता! मनुष्य मात्राला पूर्णावस्थेस नेण्याकरितां आम्ही तयारी करीत आहोत. त्यासाठी वाटेल तो त्याग करण्याची आमची तयारी आहे.

      काय बाबासाहेंबाच्या या म्हणण्यानुसार समाजबांधव वागत आला आहे कां? की स्वार्थासाठी वाटेल ते, प्रसंगी स्वाभिमान, मानसन्मान व इज्जत गहान ठेवायला मागेपूढे पाहिले नाही. याचा जाब अशा लोकांनी स्वत:ला विचारायला नको कां?

      बाबासाहेब त्या भाषणात म्हणाले होते की, ’आम्ही हिंदू धर्मत्यागाची चळवळ १९३५ पासून येवले येथे एक ठराव करुन हाती घेतली. मी.हिंदू धर्मात जन्मलो असलो तरी मी हिंदू धर्मात मरणार नाही, अशी प्रतिज्ञा मी मागेच  केली होती आणि काल मी ती खरी करुन दाखविली. मला इतका आनंद झाला की- हर्षवायुच झाला आहे. नरकांतून सुटलो असे मला वाटते.’

      काय आपण सुध्दा पुर्णपणे हिंदू धर्माच्या संकृतीचा, रितीरिवाजाचा त्याग केला आहे कां? असा प्रश्‍न आम्ही स्वत:ला विचारायला नको कां?

      पुढे बाबासाहेब म्हणतात की, ’मला कोणी अंधभक्त नको आहेत. ज्यांना बौध्द धर्मात यावयाचे आहे, त्यांनी जाणीवेने आले पाहिजे. त्यांना तो धर्म पटला पाहिजे.’

      काय बाबासाहेंबाच्या म्हणण्यानुसार, समाजबांधवांनी बौध्द धम्म आतातरी पटवून घेतला आहे कां? धम्माची शिकवन समजून घेऊन इतरांना समजून सांगितली काय? याचा जाब प्रत्येकांनी स्वत:ला विचारायला नको कां?

      भगवान बुध्दाचा उपदेश सांगतांना बाबासाहेब म्हणतात की, बौध्द संघ हा सागराप्रमाणे आहे. या संघात सर्व सारखे व समान आहेत. सागरात गेल्यावर हे गंगेचं पाणी किंवा हे महानदीचे पाणी ओळखणे अश्यक्य असते. त्याप्रमाणे बौध्द संघात आले म्हणजे आपली जात जाते व सर्वजण समान असतात.

      काय लग्न जुळवतांना आपण पोटजातीचा विचार करतो काय? याचा जाब अशा लोकांनी विचारायला नको काय?

      बाबासाहेबांनी भाषणामध्ये धर्मास ग्लानी कां येते? या राजा मिलिंदानी विचारलेल्या प्रश्‍नाला भन्ते नागसेनाने दिलेल्या उत्तराचे विवेचन करतांना तीन कारणे सांगितली आहेत.

१. पहिले कारण हे की एखादा धर्मच कच्चा असतो. त्या धर्माच्या मूळ तत्वांत गांभीर्य नसते. तो कालिक धर्म बनतो व कालानुसार अशा धर्म टिकतो.

२. दुसरे कारण हे की, धर्म प्रचार करणारे विद्वान लोक नसतील तर धर्मास ग्लानी येते. ज्ञानी माणसांनी धर्म-ज्ञान सांगितले पाहिजे. विरोधकांशी वादविवाद करण्यास धर्माचे प्रचारक सिध्द नसतील तरी धर्माला ग्लानी येते.

३. आणि तिसरे कारण हे की, धर्म व धर्माची तत्वे विद्वानासाठी असतात. प्राकृत व सामान्य लोकांकरिता मंदिरे-देवळे असतात. ते तेथे जाऊन आपल्या श्रेष्ट विभूतिचे पूजन करतात.

      बाबासाहेब म्हणतात की, आपण बौध्द धर्म स्विकारतांना ही कारणे लक्षांत ठेवली पाहिजे. बौध्द धर्माची तत्वे कालिक (काही काला पुरती) आहेत असे कोणासही म्हणता यावयाचे नाही.

      काय धम्म प्रचारासाठी व  गांवा-गांवात, मोहल्या- मोहल्यात बुध्द विहारे बांधण्यासाठी समाज बांधवांनी विशेषत: शिकलेल्या बुध्दिजीवी वर्गांनी पुढाकार घ्यायला नको काय? कारण हा वर्ग समजून घेउन इतरांना समजावून सांगू शकतो. हा वर्ग बाबासाहेबांच्या चळवळीचा लाभधारक आहे. तेव्हा या लोकांवर बाबासाहेबांची चळवळ पुढे नेण्याची जबाबदारी येऊन पडत नाही काय?

      बाबासाहेब पुढे म्हणतात की, “मात्र तूमचीही जबाबदारी मोठी आहे. तुमच्याबद्द‍ल इतर लोकांना आदर वाटेल, मान सन्मान वाटेल अशी तुम्ही कृती केली पाहिजे. हा धर्म म्हणजे आपण एक गळ्यात मढे अडकवून घेत आहोत असे मानू नका. बौध्द धर्माच्या दृष्टीने भारताची भूमी सध्या शुन्यवत आहे. म्हणून आपण उत्तम रितीने धर्म पाळण्याचा निर्धार केला पाहिजे. नाही तर महार लोकांनी तो निंदाजनक स्थितीस आणला असे हो‍ऊ नये, म्हणून आपण दृढ निश्‍चय केला पाहिजे. हे आपल्याला साधले तर आपण आपल्या बरोबर देशाचा, इतकेच नव्हे तर जगाचाही उध्दार करु. कारण बौध्द धर्मानेच जगाचा उध्दार होणार आहे.”

      काय आपण उत्तम रितीने धर्म पाळण्याचा प्रयत्‍न केला काय किंवा करतो काय? आपल्या कृतीने बुध्द धम्म निंदाजनक स्थितीस आणला असे झाले तर नाही ना? याचा अंतर्मुख होवून सर्वांनी विचार करायला नको काय?

      बाबासाहेब पुढे म्हणतात की, “ हा नवा मार्ग जबाबदारीचा आहे. आपण काही संकल्प केला आहे, काही इच्छिले आहे, हे तरूणांनी लक्षांत घ्यावे. त्यांनी केवळ पोटाचे पाईक बनू नये. आपल्या प्राप्तीचा निदान २० वा हिस्सा या कामी देईन असा निश्चय करावा.

      काय आपल्या उत्पनाचा विसावा हिस्सा म्हणजे पांच टक्के आपण बाबासाहेबांच्या कार्याकरीता योगदान देतो काय? कां हेही पैसे आपण आपल्याच घरात, शौकपाण्यासाठी खर्च करतो? याचा विचार आपण करायला नको काय? हा पैसा बाबासाहेबांचा आहे आणि तो मी बाबासाहेबांच्याच कामाकरीता खर्च करेन याची जाणीव किती लोकांना आहे?

      भाषणाच्या शेवटी बाबासाहेब म्हणतात की, “दरेकांनी दरेकाला दीक्षा द्यावी. दरेक बौध्द माणसाला दीक्षा देण्याचा अधिकार आहे असे मी जाहीर करतो.”

      काय इतर जाती-धर्माच्या लोकांनी बौध्द धम्म स्विकारावा म्हणून आपण अशी काही यंत्रना निर्माण करु शकलो काय? याचा आम्ही विचार करायला नको काय?

      बाबासाहेबांचे भाषण व त्यावर आपली जबाबदारी याचा विचार करुन जर सर्वांनी एकत्र येऊन एका सुत्रबद्द पध्दतीने व निष्ठापूर्वक  रितिने  वाटचाल करण्याचा निर्धार केला तर खर्‍या अर्थाने बाबासाहेबांचे ’भारत बौध्दमय’ करण्याचे स्वप्‍न काही अंशी साकार झाल्याशिवाय राहणार नाही, हे निर्वीवाद सत्य आहे.

टिप-  सदर लेख

दिनांक २४.०९.२०११  दैनिक धम्मशासन, मुंबई,

दिनांक २५.०९.२०११ दैनिक वृतरत्‍न सम्राट, मुंबई,

दिनांक २९.०९.२०११ व ३०.०९.२०११  जनतेचा महानायक, मुंबई,

दिनांक ०६-१०-२०११ दैनिक बहुजन महाराश्ट्र पूणे  धम्मचक्र प्रवर्तन विशेषांक

व दिनांक ०६-१०-२०११  धम्मसंदेश यवतमाळ  धम्मचक्र प्रवर्तन विशेषांक मध्ये प्रकाशित झाला आहे. 

गुरु शिष्यानी वादळ निर्माण केले

6 Jul

      ११ अप्रील ला क्रांतीबा ज्योतिराव फुले आणि १४ एप्रिलला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची जयंती आहे. या गुरु शिष्यानी या महाराष्टातच नव्हे तर संपुर्ण भारतात एक प्रकारचा झंझावात, वादळ  निर्माण केले होते. संपुर्ण समाजमन त्यांनी ढवळून काढले होते.
      फुले-शाहु-आंबेडकर चळवळीचा १८४८ ते १९५६ पर्यंतचा १०८ वर्षाचा हा संघर्ष होता. ज्योतीबा फुले यांनी या समाज क्रांतीच्या इमारतीचा भक्कम असा पाया रोवला व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी त्यावर कळस चढविला.
      या देशात त्यांनी न भुतो न भविष्यती असा क्रांतीकारी इतिहास घडविला. त्यांच्याच संघर्षामुळे  आम्हाला आज गोड फळे चाखायला मीळत आहे.
      एक शायर म्हणतो-
      हजारो सालोसे नरगीस अपने बेनुरीपे रोती है।
      बडे मुश्किल से होती है चमन मे दिदारे पैदा॥
      याचा अर्थ, हजारो वर्षापासून  नरगीस आपल्या विद्रुप चेहर्‍याकडे पाहून रडत होती. परंतु जेव्हा बागेत फुलं उगवयला लागले तेव्हा ती हसली. 
      त्याच प्रमाणे हजारो वर्षापासून शुद्र अतिशुद्र, स्त्रिया, बहुजन समाज आपल्या विद्रुपतेकडे म्हणजे दयनीय परिस्थितीकडे पाहून रडत होते. परंतु जेव्हा याच खाणीत क्रांतीबा ज्योतिबा फुले, क्रांतीज्योती सावित्रीमाई फुले, राजश्री शाहु महाराज व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे सारखे हिरे पैदा होऊन ते समाजाचे दु:ख दुर करण्याचा प्रयत्‍न करायला लागले. तेव्हा कुठे या समाजाला हायसे वाटले. आशेचा किरण दिसला.
      कालची मुके आज बोलू लागले. कालपर्यंत आम्ही मूके होतो आज मात्र बोलू लागलो. ही किमया या दोन्ही गुरु शिष्यानी घडवून आणली आहे. एक काळ असा होता की प्रस्थापीत व्यवस्थेने येथील शुद्राती-शुद्र बहुजन समाजाला शिक्षणापासून दूर ठेवले होते. क्रांतीबा ज्योतिबा फुले व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या हातात लेखणी दिली. त्यामुळे आज हा वर्ग मोठमोठ्या हुद्यावर जाऊन पोहचला आहे.
      वामन दादा कर्डक आपल्या गाण्यात म्हणतात की, ‘शेणाचे हात लावले पेणाले‘ ज्यांचे हात नेहमी गाई-ढोराच्या शेणाने माखलेले असायचे, आता त्यांच्या हातात लेखणी आली आहे. ही लेखणी क्रांतीबा ज्योतिबा फुले, क्रांतीज्योती सावित्रीमाई फुले, राजश्री शाहु महाराज  व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनीच आपल्या हातात दिली ही गोष्ट आपण कधिही विसरता कामा नये..
      निसर्गातील साध्या पाण्याला तहान भागवण्यासाठी हात लावता येत नव्हता. ज्योतिराव फुलेंनी आपल्या आवारातील हौद त्यावेळी अस्पृष्यांसाठी खुला केला होता. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी २० मार्च १९२७ साली महाड येथील चवदार तळ्याच्या पाण्याला स्पर्श करण्यासाठी सत्याग्रह करावा लागला होता. जेथे कुत्रे, मांजरे, गाई-ढोरे पाणी पित होते परंतु माणसांना मात्र  पाण्याला शिवण्यास मनाई होती.  त्यांची सावली सुध्दा उ़च्चवर्णीय आपल्या अंगावर पडू देत नव्हते. निरनिराळ्या प्रकारे त्यांनी गुलामीत जखडून ठेवले होते.
      डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणायचे की ज्यांना इतिहास माहीत नाही ते इतिहास घडवू शकत नाही. एक इतिहास व्यक्तीला बदलवू शकतो तर व्यक्ती सुध्दा इतिहासाला बदलू शकतो असे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणायचे. या दोन्ही गुरु-शिष्याने अस्पृष्यतेचा, विषमतेचा  हजारो वर्षापासून चालत आलेला अमानवी इतिहासाचा प्रवाह रोखून धरला. परिवर्तन करण्याची एवढी प्रचंड ताकद त्यांच्या चळवळीमध्ये होती ही बाब नाकारता येणार नाही. 
      जोसेफ मॅझनी नावांच्या एका विचारवंताने म्हटले होते की, माणूस जरी मर्त्य असला तरी त्याचे विचार मात्र जिवंत राहतात. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी हा मुद्दा खोडून काढतांना सांगितले की, असे समजणे घोडचुक होईल. कारण एखाद्या रोपट्याला जिवंत ठेवण्यासाठी खत व पाणी देण्याची आवश्यकता असते. नाहीतर ते मरुन जाईल.  त्याचप्रंमाणे विचाराला जिवंत ठेवण्यासाठी त्याचा प्रचार आणि प्रसार होणे तितकेच महत्वाचे आहे. नाहीतर ते विचार सुध्दा मरुन जाईल. क्रांतीबा ज्योतिराव फुलेंचे विचार सुध्दा असेच काळाच्या आड लपलेले होते.  डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी त्यांना गुरु मानले व त्यांचे मानव कल्याणाची चळवळ शुध्द स्वरुपात पुढे नेली.
      कर्मवीर भाऊराव पाटील ज्यांनी बहुजन मुलांच्या शिक्षणासाठी अनेक शाळा, कॉलेज, वसतीगृह काढले, ते म्हणतात-
      ‘एक वर्षाची बिदागी हवी असल्यास धान्य पेरा..
      शंभर वर्षाची बिदागी हवी असल्यास माणसे  पेरा..
      व पांच हजार वर्षाची बिदागी हवी असल्यास विचार पेरा…’
      म्हणून महापुरुषांचे विचार एका पिढीतून दुसर्‍या पिढीपर्यंत समर्थपणे पोहचविण्यासाठी विचार पेरणे आवश्यक आहे. नाहीतर  ते विचार खंडीत होवून जातील.
      ज्योतिबा फुले हे भारतीय इतिहासातील पहिले भारतीय आहेत की ज्यांनी ब्राम्हणवादी समाज व्यवस्थेच्या विरोधात कठोर विद्रोह केला.  त्यांनी आयुष्याच्या अखेरपर्यंत जो अविरत संघर्ष केला तो ब्राम्हणी समाज व्यवस्थेच्या विरोधात होता. ते ब्राम्हणांचा विरोध करीत नव्हते. तर ब्राम्हणी समाज व्यवस्थेचा विरोध करीत होते.
      तसेच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ब्राम्हणांचा विरोध करीत नव्हते. तर ब्राम्हणवादाचा  विरोध करीत होते. त्यांनी १२ व १३ फ़ेब्रुवारी १९३८ ला जळगांव येथे झालेल्या कामगार परिषदेत सांगितले होते की, ‘ब्राम्हणवाद म्हणजे समता, स्वातंत्य, बंधुत्व व न्याय नाकारणारी प्रवृती होय. ही प्रवृती जशी ब्राम्हणांमध्ये असेल तशीच ती ब्राम्हणेतरांमध्ये पण असू शकते.’ म्हणून बाबासाहेबांच्या चळवळीत ब्राम्हणांनी सुध्दा सक्रिय योगदान दिले होते, ही गोष्ट नाकारता येऊ शकत नाही.
      ज्योतिबा फुले यांच्या आगमनाच्या पुर्वीचा जो काळ होता तो पेशवाईचा काळ होता. हा पेशवाईचा काळ म्हणजे शुद्र-अतिशुद्र, बहुजन समाजासाठी अत्यंत अंधारमय काळरात्र  होती व ब्राम्हणांसाठी मात्र अत्यंत भरभराटीचा काळ होता.
      ब्राम्हण भोजणे व दक्षीणा हा त्यांच्यासाठी पर्वणीचा उद्योग असायचा. सरकारी तिजोरीतला अमाप पैसा या ब्राम्हण भोजणांवर खर्च करायचे. खादाड वृती इतकी विकोपाला गेली होती की, जो  ब्राम्हण एकाच वेळेस चार शेराचा भात, दुध, तुप, साखर खात असेल त्याला पालकीचा मान मिळत असे. तसेच सरकारी तिजोरी खाली होईपर्यंत ब्राम्हणांना लाखो रुपयाची दक्षिणा वाटत असत. श्रावण मासात रुपये, सोणे-नाणे वाटण्यासाठी एक सण असायचा. लाखो ब्राम्हण दक्षिणेसाठी पुण्यात जमायचे. नानासाहेब पेशवे यांनी १७५३ साली ८०००० ब्राम्हणांना १६ लाख रुपये वाटली अशी नोंद आहे.
      शिवाजी महाराजांची सत्ता गेल्यानंतर मनुस्मृतीच्या कायद्याचा अंमल याच काळात अत्यंत कठोरपणे करण्यात येत होता. हिंदु धर्मात ज्या सतीप्रथा, विधवा विवाहबंदी, बालविवाह, जरड विवाह, विधवांचे केशवपण, जातीभेद, अस्पृष्यत: यासारखे जे अनिष्ट चालिरिती आधिच चालु होत्या त्याला पेशवाईत आणखीनच बळ मिळाले होते.
      शुद्र-अतिशुद्र असा हा भलामोठा समाज विषारी जातीयतेच्या दु:खाने, शोषणाने, भुकेने, निरक्षरतेने त्राही त्राही झाला होता. लुळापांगळा झाला होता. त्याकाळी शैक्षणीक, सामाजिक, नैतिक अवस्था इतकी किळसवानी थराला जाऊन पोहचली होती की पेशवाई म्हणजे मानवतेवर फार मोठा कलंक ठरावा.
      शुद्र-अतिशुद्रांना शिक्षण घेण्यापासून बंदी होती. चांगली मोडी अक्षर लिहिणार्‍या सोनार, प्रभु वगैरे जातींच्या लोकांचे हात तोडून टाकण्यात आले होते. शिक्षण घेऊ पाहणार्‍या कित्येक लोकांना फासावर लटकवीले गेले होते.
      अनेक प्रकारच्या जुलमी कर वसुलीसाठी शेतकर्‍यांना ओणवे करुन उघड्या पाठीवर फटके मारीत, नाजुक भागावर चटके देत असत. त्यांच्या स्त्रियांवर गूंडाकडून बलात्‍कार घडवून आणीत. 
      स्त्रियांच्या दु:खाला तर पारावर राहिला नव्हता.
      ‘शुद्र पशु नारी ये है सब ताडण के अधिकारी’
      या स्वामी तुलशीदासाच्या म्हणण्यानुसार नारी ती मग ब्राम्हणाची कां असेना त्या शुद्रच होत्या. त्यामुळे ब्राम्हणाची आई, बहिण, मुलगी यांचा सुध्दा ब्राम्हण पुरुष मनुस्मृतीच्या कायद्यानुसार छळ करायचे.
      आपल्या मुलींचे लग्न वयाच्या नवव्या वर्षीच उरकून घ्यावे असे त्यांनी फर्मान काढले होते. त्यामुळे बालविवाह, अकाली वैधव्य, सतिची चाल, केशवपण अशा सारख्या अनिष्ट चालिरितीने स्त्रिया नाडल्या जाऊन त्यांना जनावरासारखी वागविले जात होते.
      एकापेक्षा अनेक बायका करण्याची पध्दत त्यावेळी श्रिमंत, जमीनदार, राजघराणे यांच्यात रुढ झाली होती. नाना फडणीसाला नऊ बायका, दुसर्‍या बाजीरावाला अकरा बायका, महादजी शिंदेला सात बायका. याशिवाय अनेक रखेल राहायचा. त्याची मोजदाद नाही. त्यांचे कडे एक जनानखाणा असायचा.
      एखाद्या ६०-७० वर्षाच्या वयस्कर पुरुषाच्या गळ्यात ८-९ वर्षाची कोवळी मुलगी बांधून द्यायचे… अशा नवर्‍याचे निधन झाले की त्यांना आयुष्यभर विधवेचे जीवन जगावे लागे. पुरुषांच्या वाईट नजरांना त्यांना बळी पडावे लागे. अशातच त्यांना मातृत्व आले की आत्महत्या करायच्या किवा जन्माला आलेल्या बालकांच्या हत्या करायच्या.
      सतीमध्ये केवळ लग्नाच्या बायकांना जाळत असत असे नव्हे; तर त्यांच्या रखेल, नौकरानी, दासी यांना सुध्दा जाळत. जाळण्यापुर्वी त्यांच्या अंगावर दागदागिने घालायला लावायचे, तिच्या मृत नवर्‍याच्या चित्तेवर बसवून तिला जिवंतपणी जाळत. तिने जर चित्तेवरुन उडी घेण्याचा प्रयत्‍न केला तर तीला बांबूच्या काठीने ढकलून द्यायचे. तिचा आर्त आवाज आसमंतात घुमू नये म्हणून मोठमॊठे नगारे वाजवित. जळाल्यावर त्यांच्या राखेला हात लावण्याचा अधिकार फक्त ब्राम्हणांना! कारण त्यात सोने-नाणे असायचे. ‘मृताच्या टाळूवरचे लोणी खाणारे’ म्हणतात ते हेच असावेत! किती ही क्रुर प्रथा! अंगावर काटे येतात…
      तीला दुसरे लग्न करायला बंदी होती.      त्यांच्या डोक्याचे केस काढुन त्यांना विद्रुप करायचे.
      ‘अहो अण्णा मी तुमची लाडकी।
      मला कां करतां बोडकी॥’
      अशा त्या टाहो फोडत असल्याचे सावित्रीमाईने आपल्या काव्यात म्हटले आहे.
      पायात वहान घालण्याची त्यांना बंदी होती. एखाद्या कोपर्‍यात तीला बसून राहावे लागे. अशा प्रकारचे अनेक निर्बंध तिच्यावर असायचे.
      पेशवाईत स्त्रियांचा बाजार भरायचा. दास-दासी विकत घेण्याची व विकण्याची उघड प्रथा होती. स्त्रियांचे शील व चरीत्र नेहमीच धोक्यात असायचे. 
      न्यायाला व सत्याला कुठेही स्थान नव्हते. घाशीरामने आपली कोवळी मुलगी बाजीरावला भोगायला देउन कोतवालकी मिळवली होती हे सत्य आपण घाशीराम कोतवाल या नाटकात पाहिले असेल. प्रजेचा अतोनात छळ होत होता. भ्रष्टाचार बोकाळला होता. न्याय सुध्दा विकत मिळत होता.
      कनिष्ट जातींना कठोर शिक्षा व वरिष्ट जातींना सौम्य शिक्षा व्हायच्या. धर्माविरुध्द बोलणे म्हणजे धर्मद्रोह व राजाविरुध्द बोलणे म्हणजे राजद्रोह. उकळत्या तेलातून नाणे किंवा अंगठी काढणे, तप्त लाल झालेली कुर्‍हाड हातात धरणे, आरोपीची जिभ कापणे, शरिराचे एक एक अवयव तोडणे, फटके मारणे, जखम झाली की त्यावर मिठ लावणे, तोफेच्या तोंडेत देणे, हत्तीच्या पायाने तुडविणे, डोके उडऊन गांवात फिरवीणे अशा प्रकारच्या कठोर शिक्षा शुद्र-अतिशुद्रांना भोगावे लागत असे.
      ब्राम्हणांना सचैल स्नान करणे, तूप पिणे, दुधातील खिर खाणे असे हास्यास्पद शिक्षा करीत असे. ब्राम्हणांना दक्षिणा दिले की पापमुक्त होत असे.
      सामाजिक अत्याचारात ब्राम्हण वर्गाने कहरच केला होता. काही सोनाराने कपाळावर आडवे गंध लावला म्हणून लोखंडी शिक्के तापऊन त्यांच्या कापाळावर उमटविल्या. सुताराने एकटांगी धोतर नेसले म्हणून त्याच्या ढुंगणाचा कुल्ला कापुन टाकला. शुद्रांमध्ये मोडणार्‍या व आता ओ.बी.सी मध्ये गणल्या जाणार्‍या सोनार, सुतारासारख्या जातींचा सुध्दा त्याकाळी छळ होत होता.
      या काळात अस्पृश्यांच्या अत्याचाराला पारावर नव्हता. याच काळात रस्त्यावर उमटलेले पायाचे चिन्ह पुसून जावे म्हणून ढुंगणाला फडा बांधणे व थुंकण्यासाठी गळ्यात गाडगे अडकवीणे अस्पृश्यांना बंधनकारक केले होते. कित्येकांच्या तोंडात तेल व शेंदूर ओतून त्यांना इमारतीच्या पायात, गढी, किल्ले व बुरुजात ठार मारण्याची प्रथा होती.
      अशा या अंधार युगाचा अंत १८१८ ला झाला. त्यानंतर ब्रिटीशांची राजवट आली.
      फुले दांपत्याचे आगमन झाल्याचा काळ पेशवाई नंतरचा जरी असला तरी सामाजिक परिस्थीती पेशवाईकालीन परिस्थितीपेक्षा फारशी सुधारली होती असे म्हणता येत नाही.
      डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी गौतम बुध्द आणि संत कबीर यांचे सोबत ज्योतिबा फुले यांना सुध्दा गुरु मानले होते. ते एकदा म्हणाले होते की, ‘जर ज्योतिबा फुले या धरतीवर जन्माला आले नसते तर आंबेडकर सुध्दा निर्माण झाला नसता. म्हणून ज्योतिबा फुले यांच्या सामाजिक चळवळीला  भारताच्या सामाजिक क्रांतीच्या इतिहासात विशेष स्थान आहे.
      एका ब्राम्हण व्यक्तीच्या सांगण्यावरुन ज्योतीबांच्या वडिलांनी ज्योतीबांचे शिक्षण बंद केले होते. परंतु गफ्फार मुन्सी व लेजिट अशा मुस्लिम व ख्रिचन व्यक्तिने ज्योतीबांच्या वडिलांना समजावीले म्हणून ज्योतीबांना पुढील शिक्षण घेता आले.
      याच काळात त्यांचेवर ख्रिचन मिशणमधील शिक्षणाचा, थॉमस पेन यांच्या ‘मानवाचे हक्क’ या ग्रंथाचा, जॉर्ज वाशिग्टन व शिवाजीराजे यांच्या चरीत्राचा प्रभाव पडला. 
      ब्राम्हण मित्राच्या लग्नाच्या वरातीतून ज्योतीबांना हाकलून दिले होते. वडिल म्हणाले की, ‘बरे झाले तुला फक्त हाकलले. पेशवाई असती तर तुला हत्तीच्या पायाने तुडविले असते.’ ज्योतीबां वडिलांना म्हणाले की, ‘बाबा तुम्ही हे सर्व सहन केले असेल परंतु मी मात्र सहन करणार नाही.’ हा प्रसंग त्यांच्या जीवनाला कलाटणी देणारा ठरला. त्यानंतर त्यांनी धर्मशास्त्र, वेद, पुराण याचा अभ्यास केला व जातीभेदाच्या नांवाने देण्यात येणार्‍या कारणांचा शोध घेतला.
      सामाजीक क्रांतीच्या चळवळीचे नेतृत्व करु पाहणार्‍या सेनापतीला  दुरदृष्टी व धाडस या दोन  मौलीक गुणाची गरज असते. हे दोन्हिही गुण ज्योतिबा फुले यांच्याकडे निश्चितच होते.
      ज्योतिबा फुले व सावित्रीमाई फुले यांनी याविरोधात चळवळ चालविली. मातृत्व आलेल्या स्त्रियांना आत्महत्या न करण्याबाबत प्रवृत करीत. त्यांचे बाळंतपण व मुलांचे संगोपण त्यानी स्थापन केलेल्या बालहत्या प्रतिबंधक गृह व बाल संगोपण गृहात करीत असत.
      काशीबाई नांवाची एका ब्राम्हण स्त्रिला आत्महत्या न करु देता, तीचे बाळंतपण केले व तिच्या बाळाला-यशवंताला दत्तक घेतले. हेच फुले दांपत्याचे एकमेव मुल होते. कारण त्यांना स्वत:चे मुल नव्हते. या यशवंताला त्यानी वैद्यकीय शिक्षण दिले व त्याचे आंतरजातीय मुलीशी लग्न लाऊन दिले.
      ज्योतिबा फुले यांनी विधवा मुलींचे नाव्ह्यांनी डोक्याचे केस कापू नयेत म्हणून त्याचे शिष्य नारायन मेघाजी लोखंडे यांच्या मार्फत त्यांचा संप घडवून आणला होता.    आजकाल पगारवाढीसाठी संप केला जातो. पण अशा सामाजिक प्रश्‍नासाठी संपाचे शस्त्र ज्योतिबा फुलेंनी उगारले हे जगातील त्यावेळचे पहिले उदाहरण असेल.
      ज्योतीबा फुले शुद्र-अतिशुद्राच्या गुलामगिरीचे, दुखाचे  कारण अविद्या आहे असे म्हणत. म्हणून त्यांनी ‘शेतकर्‍याचा आसुड’ या ग्रंथात म्ह्टले आहे की-
      विद्ये विना मती गेली। मती विना निती गेली॥
      निती विना गती गेली। गती विना वित्त गेले।।
      वित्त विना शुद्र खचले। एवढे अनर्थ एका अविद्येने केले॥
      हा महात्मा फुले यांचा संदेश म्हणजे क्रांतीकारक तर आहेच पण एक नविन तत्वज्ञान मांडणारा आहे. पुष्यमित्र शृंगाच्या प्रतिक्रांतीपासून जवळपास २००० वर्षापासून एखाद्या मुक्या जनावराप्रमाणे राहणार्‍या शुद्र अतिशुद्र समुहाचा अडकलेला हुंकार मुक्त झाला या संदेशामुळेच! 
      म्हणून त्यांनी शिक्षणावर जास्त भर दिला.  १ जानेवारी १८४८ ला मुलींसाठी भिडे वाड्यात पहिली ऎतिहासिक शाळा काढली. त्यानंतर त्यांनी अस्पृश्यांच्या मुलांसाठी शाळा काढल्या. पुढे १८५२ पर्यंत अशा शाळांची संख्या १८ पर्यंत नेली.
      इंग्रज लोकांची अशी धारणा होती की जर वरिष्ट जातींना उच्च शिक्षण दिले तर झिरपत खालच्या जातीपर्यंत येईल. फुलेंनी या त्यांच्या योजनेला विरोध केला. त्याऎवजी प्राथमिक शिक्षण सर्वांसाठी मोफत आणि सक्तीचे करावे असे त्यांनी हंटर आयोगाला दिलेल्या निवेदनात मागणी केली.
      याची अंमलबजावणी मात्र राजश्री शाहु महाराजांनी त्याच्या राज्यात केली होती. जे पालक मुलांना शाळेत टाकणार नाहीत त्यांना ते दंड करीत.
      याचीच तरतुद डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारताच्या संविधानात केली. परंतु खेदाची गोष्ट अशी की, ६० वर्षानंतर त्याचा कायदा होऊन १ अप्रिल २०१० पासून त्याची अंमलबजावणी झाली आहे. त्याची जर आधिच कायदा होऊन अंमलबजावणी झाली असती तर शिक्षणाच्या बाबतीत भारतामध्ये एक वेगळेच चित्र निर्माण झाले असते.
      मुलींना शिकविण्यास शिक्षक मिळत नव्हते. म्हणून त्यांनी सावित्रीलाच शिक्षिका बनविले. सावित्री ही भारतातील पहिली शिक्षिका ठरली. त्यानंतर त्या मुख्याध्यापिका झाल्यात. तेव्हा  भारतामध्ये मुख्याध्यापिका झालेल्या त्या पहिल्या स्त्री होत्या
      त्या घरुन शाळेत जायच्या तेव्हा रस्त्यातील ब्राम्हण लोकं तिला शेण, माती,दगडं मारुन अर्वाच्च शिव्या देत असत. मुलींनी शिकणे पाप आहे. धर्माच्या विरोधात आहे. जेवणाच्या ताटात अळ्या पडतात. आज कोणाच्या स्त्रिया शिक्षणामध्ये व इतर अन्य क्षेत्रामध्ये अग्रेसर आहेत. असे असून सुध्दा या स्त्रिया सावित्रीमाईंविषयी कृतज्ञता व्यक्त करतात काय? की त्या फक्त  काल्पनीक सरस्वतीला जीला कोणताही इतिहास नाही. अशा सरस्वतीलाच  देवता माणतात? याचे आश्चर्य वाटते.      ज्योतीबांना व सावित्रीमाईंना वडिलाने ब्राम्हणाच्या तक्रारीवरुन घराबाहेर काढले. तरीही ते डगमगले नव्हते.
       स्त्रि-पुरुष समानतेवर ताराबाई शिंदे यांनी लिहलेल्या पुस्तकाचा त्यांनी गौरव केला. त्यांनी स्वत:च्या जीवनात त्यांच्या विचाराचे अनुकरण केले. ज्योतीबांना अपत्य नव्हते. तेव्हा सगेसोयरे व प्रत्यक्ष पत्‍नी सावित्री हिने सुध्दा दुसरे लग्न करण्याची विनंती केली. तेव्हा ते सावित्रीना म्हणाले की, वैद्यकिय दृष्ट्या तुझ्यात जर ऊणीव असेल तर दुसरे लग्न करुन सवत आणण्यास  काही हरकत नाही. पण माझ्यात जर ऊणीव असेल तर तुला दुसरे लग्न करुन या घरात सवता आणावे लागेल, याला तुझी तयारी आहे कां? असा तिला प्रश्‍न केला. अशा प्रकारे समता कृतीत आणणारे ते युगपुरुष होते.
      शिवाजी महाराजांचा जन्म उत्सव साजरा करण्यासाठी ज्योतीबा फुले रायगडावर गेले. तेथे झाडाझुडपात व काट्यात लपलेला शिवाजीची समाधी शोधून काढली. व तो परिसर साफ केला. त्यावर फुले वाहिली. ग्रामभटाने हे पाहिले व त्यांनी ते फुले पायांनी उधळले. त्यांनी शेतकर्‍यांचा रक्षणकर्ता असे शिवाजीराजे यांचे चित्र रंगवून पोवाडा रचला.
      जमीनदार व सावकारच्या कचाट्यातून मुक्त होण्यासाठी त्यांनी शेतकर्‍यांची चळवळ चालविली. याच वेळेस त्यांनी शेतकर्‍यांचा आसुड हा ग्रंथ लिहीला
      नारायण मेघाजी लोखंडे यांच्या नेतृत्वात मुंबईमध्ये गिरणी कामगाराची  चळवळ सुरु केली होती.   
      १८७७ साली पडलेल्या दुष्काळात त्यांनी लहान मुलांसाठी अन्नछत्र उघडले होते.
      १८७७ साली चळवळीचा प्रचार व प्रसार करण्यासाठी ‘दीनबंधु’ नावाचे मुखपत्र सुरु केले. त्या मुखपत्राचे संपादक सुरुवातीला कृष्णराव भालेकर व नंतरच्या काळात नारायण मेघाजी लोखंडे होते.
      ज्योतीबा फुले यांनी प्रंचड लेखन केले. त्यांनी शेतकर्‍यांचे आसुड, गुलामगिरी, ब्राम्हणाचे कसब, तृतीय रत्‍न, शिवाजींचा पोवाडा, सार्वजनिक सत्य धर्म, अखंड इत्यादी अनेक प्रकारचे ग्रंथ, नाटक व काव्यलेखन केले. आयुष्याच्या अखेरीस ते आजाराने ग्रस्त असल्यामुळे त्यांचा उजवा हात काम करीत नव्हते. म्हणून त्यांनी डाव्या हाताने सार्वजनिक सत्य धर्म हा ग्रंथ लिहिला.
      पत्रकारिता, ग्रंथलेखन, साहित्यलेखन, काव्यलेखन, तत्वज्ञान, कामगार चळवळ, शेतकरी आंदोलन, स्त्री मुक्ती, अंधश्रध्दा निर्मुलन, जाती निर्मुलन, अनिष्ट प्रथा निर्मुलन आरोग्य, शिक्षण ईत्यादी अनेक स्तरावर महात्मा फुलेंची चळवळ प्रहार करत पुढे जात होती.
      सतीप्रथेच्या बाबतीत ज्योतिबा फुले व सावित्रीमाई फुले यांनी जागृती निर्माण केली. बायको मेल्यावर तीचा  नवरा सता कां जात नाही असा ते प्रश्‍न विचारीत.
      ब्राम्हणांनी दोन मारेकर्‍यांना ज्योतिबा फुलेंना मारण्यासाठी सुपारी देऊन पाठविले होते. परंतू ज्योतिबा फुलेंच्या विनयशील वागणूकीमुळे ते दोघेही त्यांना शरण गेले. त्यातला एक धोंडीराम कुंभार याला काशीला पाठविले. तेथे त्यांनी ग्रंथाचा व  शास्त्राचा अभ्यास करुन पंडीत झाला. दुसरा रोडे रामोशी ज्योतिबाचा अंगरक्षक झाला.  
      राजेशाहीमध्ये सत्तेच्या सर्व किल्ल्या ब्राम्हणाकडेच होत्या. नांवाला क्षत्रिय राजे असले तरी त्यांची सत्ता ब्राम्हणाच्या सल्ल्याने चालत असायचे. राम आणि कृष्णा सारख्या देवांची सत्ता सुध्दा  ब्राम्हणाच्या सल्लामसलतीने चालत होता.
      ज्योतीबा फुलेंच्या काळात जरी सत्ता ब्रिटिशांची असली तरी त्यांच्या प्रशासनात  ब्राम्हणच होते. समाजातील उच्च स्थानामुळे सत्तेला आपल्या कलाप्रमाणे राबविण्यात ते यशस्वी झालेत. ऎनकेन प्रकारे सत्तेवर ब्राम्हणाचे वर्चस्व राहिल्यामुळे  सर्वसामान्य लोकं आणि शेतकरी नाडल्या जात होते. त्यांच्या अशिक्षितपणाचा, अडाणीपणाचा फायदा घेऊन कोर्ट कचेरीच्या कामात त्यांना कसे नागविल्या जात होते ते ज्योतीबांनी ‘ब्राम्हणाचे कसब’ आणि ‘शेतकर्‍यांचा आसूड’ या ग्रंथात लिहिले आहे.
      ब्राम्हणांनी मनुस्मृती व वेद निर्मान करुन ते देवनिर्मित आहेत असे लोकांना सांगितले. त्यामाध्यमातून चातुर्वण्य व्यवस्था व जातीची उच्च-निच अशी उतरंड तयार केली. त्यामुळे बहुजन समाज एकत्र येऊ शकला नाही. पाप, पुण्य, नशीब, दैव अशा भोळसर कल्पना त्याच्यात बिंबवील्यात.  त्यामुळे  ब्राम्हणांकडून होणारे अन्याय अत्याचाराला ते निमुटपणे सहन करीत असत.
      हिंदुधर्माच्या ग्रंथावर ते टिका करीत असे. रामायणाला लोकांची मने रिझविण्यासाठी त्यावेळच्या गप्पाड्या नाटक्यांनी कल्पून रचिलेला नितीहीन इतिहास होय. गोपीकांचे वस्त्र पळविणारा, गोपपत्‍नी राधेसोबत रममान होणार्‍या कृष्णाला महाभारतातील नितिभ्रष्ट पात्र समजत असत.
      विटलो खोट्या धर्मा।
      त्यागिले निच कर्मा॥ असे त्यांनी एका काव्यात म्हटले आहे.
      त्यांनी फक्त ब्राम्हणी समाज व्यवस्था किंवा हिंदु समाज व्यवस्था किंवा जाती व्यवस्था या विरोधात विद्रोह केला असे नसुन त्यांनी ज्या धर्म शास्त्रांचा आधार घेऊन  ही व्यवस्था निर्माण केली त्या धर्म शास्त्रांच्या सत्यतेच्या विरुध्द सुध्दा आव्हान दिले.
      ज्योतीबा फुले यांनी ‘सार्वजनिक सत्यधर्म’ या ग्रंथात रामायण व ‘भागवत’ यातील गोष्टी खर्‍या व विश्वसनिय नाहीत असे लिहिले आहेत. ‘रामायणात परशुरामाचे धनुष्य सिता जर सहज उचलून खेळत असेल व तोच धनुष्य उचलतांना जर रावण पडत असेल तर रावणापेक्षा सिता ही शक्तीशाली असली पाहिजे. मग रावण सितेला कसा काय पळवून नेऊ शकतो? असा प्रश्‍न उपस्थित केला आहे.
      तसेच ब्राम्हण असलेल्या भृगु ॠषीने विष्णु-आदिनारायणाला लाथ मारतो तेव्हा  भृगु ॠषीच्या पायाला लागले असेल म्हणून विष्णु त्याचे पाय चोळतो. याचा अर्थ ब्राम्हणाने प्रत्य्क्ष देवाला जरी लाथ मारली तरी तो सहन करतो. मग आपण तर शुद्रच आहोत, मग आपल्याला ब्राम्हणाने लाथ मारल्यानंतर हु की चु करु नये, असा त्याचा भावार्थ आहे असे फुलेंनी ग्रंथात लिहिले आहे.
      ‘ब्राम्हण हे ईराणी आर्यभट असून परकीय आहेत. त्यानी आपली सत्ता टिकविण्यासाठी वेदापासून पुराणापर्यंत निर्मिती केली. आक्रमण करुन आलेल्या आर्यानी शक्ती, विश्वासघात व धार्मिक प्रचार या माध्यमातून स्थानिक जनतेवर त्यांनी विजय मिळविला. विष्णुचे नउ अवतार म्हणजे आर्यांनी प्राप्त केलेल्या विजयाच्या निरनिराळ्या अवस्था होत्या’ असे ज्योतीबा फुलेंनी ग्रंथात लिहिले आहे.
      इंग्रज आहेत तोपर्यंत शुद्राने जल्दी करुन भटाच्या दास्यत्यातून मुक्‍त व्हावे असे गुलामगिरी या ग्रंथामध्ये लिहिले आहे.
      मनुस्मृतीचे कोणीतरी एखादा शुद्र दहन करील असे भाकीत ज्योतीबा फुले यांनी व्यक्त केले होते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी गुरुची आज्ञा मानून २५ डिसेंबर १९२७ रोजी मनुस्मृतीचे महाड येथे दहन केले
      शुद्र-अतिशुद्रास रसातळाला नेणारा त्यांचे जीवन, भावविश्व बेचिराख करणारा असा हिंदुधर्म असल्यामुळे त्यांनी ’सार्वजनिक सत्य धर्माची’ स्थापना केली.
      २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. या स्थापनेमागे त्यांचे ३ उद्देश होते-
१. शुद्र व अतीशुद्र यांची ब्राम्हण पुरोहिताकडून होणारी पिळवणूक बंद करणे.
२. त्यांना त्यांच्या मानवी हक्काची व अधिकारांची शिकवणूक देणे. आणि
३. ब्राम्हणी शास्त्रांच्या आणि धार्मिक गुलामगिरीतून त्यांना मुक्त करणे.
हाच उद्देश समोर ठेउन ज्योतीबा फुलें यांनी आपल्या कार्याची दिशा आखली होती.
      सत्यशोधक समाजाची स्थापना करुन सनातन्याचे वाभाडे काढण्यास सुरुवात केली. तसेच सत्यशोधक समाजाचे संघटन करण्याचे कार्य हाती घेतले. या संघटनेचा पुणे, मुंबई व खेडोपाडी प्रचार व प्रसार करण्य़ात आला.. ब्राम्हणाच्या हातून लग्न व इतर कोणतेही विधी करण्याचे काम या संघटनेने थांबवून आपल्याच कार्यकर्त्याद्वारे ते सत्यशोधक पध्दतीने विधी करीत असत. संघटनेने अनेक सत्यशोधक विवाह अत्यंत कमी खर्चात व साधेपाणाने घडवून आणले.
      ८ मार्च १८६४ रोजी त्यांनी शेणवी जातीच्या विधुर-विधवांचा पुनर्विवाह घडवून आणला.
      ख्रिचन,  मुस्लिम, मांग व  ब्राम्हण यांनी भावासारखे राहावेत असे फुले म्हणत असत. ख्रिस्त महमंद मांग ब्राम्हणासी।
      धरावे पोटाशी। बंधुपरी॥ यावरुन ते मानवतेवर किती प्रेम करायचेत ते दिसते. एकाच घरात एक भाऊ मुस्लिम एक ख्रिस्ती एक बौध्द असावा अशी त्यांची सर्व धर्म समभावाची व व्यक्ती स्वातंत्र्याची कल्पना होती.
      ज्योतीबा म्हणतात-
      ‘थोडे दिन तरी मद्य वर्ज करा।
      तोच पैसा भरा। ग्रंथासाठी॥’
१८८० मध्ये त्यांनी दारु विक्रीला विरोध केला होता. 
      प्रत्येक सरकारी खात्यात ब्राम्हणेत्तर लोकं असल्याशिवाय जनतेला खरे सुख मिळणार नाही. म्हणून ते प्रत्येक खात्यात सर्व जातीच्या लोकांचा भरणा असला पाहिजे असे ते प्रतिपादन करीत. विशेषत: शिक्षण खात्यात सर्व जातीच्या शिक्षकांची नेमणुक करावी असे ते सरकारकडे मागणी करीत असे. म्हणजेच प्रत्येक जातीला त्यांच्या लोकसंखेच्या प्रमाणात त्यांची भागिदारी असावी असा त्यांनी विचार मांडला होता. हाच विचार घेवून राजश्री शाहू महाराज यांनी त्याच्या संस्थानात ब्राम्हणेतरांना ५० टक्के आरक्षण दिले होते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी मागासवर्गियांना आरक्षण मिळण्यासाठी कठोर संघर्ष केला व भारतीय घटनेमध्ये तशी तरतुद केली.
      २ मार्च १८८८ रोजी पुणे येथे ड्यूक ऑफ कॅनॉटच्या सत्कार प्रसंगी ज्योतीबाने शेतकर्‍याच्या पोषाखात  जाऊन म्हणाले की, ‘येथे जमलेले हिरेमोती व मौल्यवान कपडे घातलेले लोक हे हिंदुस्थानचे खरे प्रतिनिधी नाहीत. खरा हिंदुस्थान खेड्यात आहे. तो उपाशी, गरीब, बेघर व उघडा-नागडा आहे. त्याला शिक्षण देणे आवश्यक आहे. ही जाणीव आपण आपली माता महाराणी व्हिक्टोरिया यांना करुन द्यावी.’
      ज्योतीबांनी  इंग्रज नोकरशाहीलाही धारेवर धरले होते. इंग्रज अधिकारी ऎषारामी बनला आहे. हाताखालील ब्राम्हण अधिकार्‍यावर विश्वास ठेऊन इंग्रज अधिकारी शेतकर्‍यांची पिळवणूक करीत असतो. इंग्रजी राजवटीत ब्राम्हण अधिकारी अधिकच जुलमी व भ्रष्टाचारी बनली आहे.
      ग्रामीण शेतकरी–कष्टकरी जनतेचे आता दुहेरी शोषण होत आहे. एकीकडे इंग्रज व दुसरीकडे ब्राम्हण यांच्याकडून त्यांची भयंकर नागवणूक होत आहे
      म्हणून ज्योतीबा फुले म्हणतात-
      ‘सत्ता तुझी राणीबाई। हिंदुस्तानी जागृत नाही॥
      जिकडे तिकडे ब्राम्हणशाही। डोळे उघ्डुनी पाही॥ .
      मुंबईच्या सभेत त्यांना महात्मा ही पदवी देण्यात आली.
      संत कबीर म्हणतात-
      सुखीया सब संसार है। खाये और सोये॥
      दु:खीया दास कबीरहै। जागे और रोये॥
      याचा अर्थ-
      सर्व लोकं खाण्यात व झोपण्यात सुख मानतात. कबीर मात्र यामुळे दु:खी होऊन जगत आहे व रडत आहे.  
      संत कबीर पुढे म्हणतात-
      बडा हुआ तो क्या हुआ। जैसे पेड खजुर॥
      पंछी को तो छाया नही। फल लागे अती दुर॥
      याचा अर्थ- ‘खजुराच्या झाडाप्रमाणे मोठा झालास म्हणून काय झाले. पाखरांना तर तुझी सावली मिळत नाही आणि तुझी फळे दुर असल्यामुळे ते पण कोणाला खाता येत नाही.’
      म्हणून महात्मा ज्योतीबा फुले यांच्या त्यागमय जीवनाचा बोध घेऊन सामाजीक कार्यामध्ये तन, मन धनाने सहयोग दिला पाहिजे. फुले-शाहु-आंबेडकरांच्या चळवळीचा सैनिक बणण्याऎवजी प्रतिक्रांतीवाद्याचा सैनिक बनून मानवतेचा बळी तर घेत नाही ना यावर आपण लक्ष ठेवायला शिकले पाहिजे हा बोध ज्योतीबा फुलेंच्या जीवन आणि कार्यामधून घेता येईल. 
      एक शेर असा आहे-
      मिला दे खाक मे हस्ती, गर कुछ मर्तबा चाहे।
      कि दाना खाक मे मिल गुले, गुलझार होता है॥
      याचा अर्थ आहे-
      जेव्हा धान्याचा एक दाना जमिनीत पुरतो. तेव्हा त्याचे झाड बनते. त्याला कणिस लागते. त्या कणसाला हजारो दाने लागतात. परंतु हे हजारो दाने निर्माण करण्यासाठी त्या एका दान्याला जमिनीमध्ये नष्ट व्हावे लागते. असं हे ज्योतीबा फुले व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर या महामानवांचे जीवन होते.

—————————————————————————————————-

 सदर लेख लेखकांनी (आर. के. जुमळे) दिनांक ११.०४.२०१० रोजी भुसावळ थर्मल पॉवर स्टेशन, विद्युत वसाहत दिपनगर येथे सार्वजनिक महात्मा ज्योतीबा फुले-डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीच्या कार्यक्रमात प्रमुख वक्ता म्हणून दिलेल्या भाषणावर आधारीत आहे.

शासनकर्ती जमात बनण्याची बाबासाहेबांची संकल्पना कशी पूर्ण होणार?

30 Jun

दिनांक १६.०५.२००९ रोजी लोकसभेच्या निवडणुकांचा निकाल लागला. त्यात आंबेडकर चळवळीतील प्रकाश आंबेडकर, रामदास आठवले, आर.एस.गवई यांचा मुलगा डॉ. राजेन्द्र गवई, सुलेखा कुंभारे, गंगाधर गाढे, टी.एम. कांबळे, प्रा.यशवंत मनोहर असे व ईतर लहानमोठ्या नेत्यांना हार पत्करावी लागली.
      म्हणून आंबेडकर जनतेने याची नोंद घेऊन आत्मपरिक्षण करणे व त्यावर उपाययोजना करणे आवश्यक नाही काय? या पराभवाला आंबेडकरी नेत्यांची फुटीर वृती जेवढी कारणीभूत आहे, तेवढीच आंबेडकरी जनता कारणीभूत नाही काय? विशेषत: समाजातील शिकलेला वर्ग याला मुख्यत: जबाबदार आहे असे वाटते.
      डॉ.बाबासाहेबांचे खाजगी सचिव नानकचंद रत्तू यांनी लिहिलेल्या ’बाबासाहेबांच्या आठवणी’ या पुस्तकात ’शेवटचे दिवस’ या प्रकरणात बाबासाहेब म्हणतात, “मला लोकांना शासनकर्ती जमात म्हणून बघायचे आहे. जे समाजातल्या इतर घटकांसोबत मिळून समानतेने राज्य करतील. मी जे काही अथक प्रयत्‍न करुन मिळविले आहे, त्याचा लाभ आपल्या काही शिकलेल्या लोकांनी उठविला आहे. पण त्यांनी आपल्या अशिक्षित बांधवाकरीता सहानुभूती ठेवून काहीही केलेले नाही. त्याद्वारे त्यांनी आपली नालायकी सिध्द केली आहे. माझे जे काही स्वप्न होते ते त्यांनी धुळीस मिळविले आहे. ते स्वत:च्या वैयक्तिक फायद्यासाठी जगत आहेत. त्यांच्यामधून कुणीही समाजासाठी कार्य करायला तयार नाहीत. ते स्वत:च्या नाशाच्या मार्गाने चालले आहेत. मी आता माझे लक्ष खेड्यापाड्यांमध्ये राहणार्‍या अशिक्षित बहुजन समाजाकडे देणार आहे. जे आजपर्यंत पिडीत आहेत आणि आर्थिक दृष्ट्या न बदलता तसेच आहेत.” ( Reminiscences and Remembrances of Dr.B.R.Ambedkar with Babasaheb till the end, page No.191)
      त्याचप्रमाणे दिनांक १२ व १३ फेब्रुवारी १९३८ रोजी मनमाड येथे झालेल्या जी.आय.पी. रेल्वे कामगार परिषदेसमोर भाषण करतांना बाबासाहेब म्हणाले होते की, ’कामगारांनी राजकीय उद्दीष्टांसाठी सुध्दा संघटीत झाले पाहिजे.’
            म्हणून बाबासाहेबांनी दिलेल्या दिशानिर्देशानुसार कामगार संघटना व शिकलेला वर्ग यांची वाटचाल तशी होतांना दिसून येत नाही. म्हणून राजकीय अपयश आपल्या पदरी पडत आहे असे वाटते. ज्याप्रमाणे हिंदूत्ववादी सर्व संघटना त्यांच्या राजकीय पक्षाच्या मागे संपूर्ण ताकद लावतात. तशी ताकद आंबेडकरी संघटनांनी निर्माण करुन आपल्या राजकीय पक्षाच्या मागे लावतांना दिसत नाहीत. ही खरी शोकांतीका आहे. बहुजन समाजातील अस्तित्वात असलेल्या संघटना एकतर आंधळी असतात किंवा पांगळी असतात. त्यामुळे अपेक्षित यश मिळत नाही. बुध्दी असते तर ताकद नसते, ताकद असते तर बुध्दी नसते. अशी अवस्था बहुतेक संघटनांची झाली आहे. बुध्दीला कुठे जळते ते दिसते; परंतु विझविण्यासाठी धावण्याची ताकद नसल्यामुळे पांगळी असते. तसेच धावण्याची ताकद असली तरीही कुठे जळते ते दिसत नाही. म्हणून आंधळी असते. अशा आंधळ्या-पांगळ्या संघटनांचा सुळसुळाट झाल्यामुळे पाहिजे ते यश दृष्टोपतीस येत नाही.
            आपल्या कामगार संघटनांनी ज्यामध्ये शिकलेला असा बुध्दीवादी वर्ग आहे, त्यांनी समाजाचे राजकीय प्रबोधन करुन आपला वेळ, बुध्दी व पैसा याचा आपल्या कामासोबतच राजकीय कामासाठी सुध्दा वापर करुन गैरराजकीय मुळे पक्के करायला पाहिजे होते. परंतु तसे केलेले दिसत नाही. त्याउलट त्यांनी आंबेडकरी चळवळीतील राजकीय पक्षाची बांधीलकी तोडून मनुवादी सत्ताधारी पक्षाला जवळ केलेले आनेकदा दिसून येते. आपल्या वैयक्तिक प्रगतीमध्ये त्यांनी आंबेडकरी चळवळीचा फायदा घेतलेला असतो परंतु त्याचा उपयोग मात्र मनुवादी सत्ताधारी पक्षाच्या चळवळीला होतो आहे हे त्यांच्या लक्षात येत नाही.
      आंबेडकरी चळवळीचे विरोधक असलेले सत्ताधारी पुढारी मार्गदर्शक म्हणून आपल्या अनेक कार्यक्रमात आंमत्रित करीत असल्याने ते आपले विचार पेरुन आंबेडकरी सुशिक्षित वर्गाला प्रभावित करीत असल्याचे आपण अनेकदा पाहत असतो. बाबासाहेबांची ’शासनकर्ती जमात’ बनण्याची संकल्पना या शिकलेल्या वर्गांनी समजावून घेऊन व ते समाजाला समजाऊन सांगण्याचे कार्य हा वर्ग करीत नसल्यामुळे समाज आज भरकटत जाऊन दिशाहीन होऊन, कोणत्याही पक्षाच्या वळचणीला जाऊन उभा राहत असलेला आपण पाहतो आहे.
      समाजातील बहुसंख्य लोकं उदासीन, निष्क्रिय व अजागृत झालेले दिसत आहेत. एकतर ते मतदार म्हणून नाव नोंदनी करीत नाहीत किंवा असेल तर मतदान करीत नाहीत. कोणीही निवडून आला तर मला काय त्याचे? अशी नकारात्मक भावना जोपासीत असतात. हरणार्‍या उमेदवाराला मत देऊन मी माझे मत कशाला वाया घालऊ? त्यापेक्षा ज्यांची हवा असेल त्यालाचा मत द्यावे अशीच त्यांची धारणा बनलेली असते जरी तो उमेदवार आंबेडकरी पक्षाचा नसला तरी! अशा प्रवृती व समजुतीमुळे स्वत:ची ताकद निर्माण करण्याची उर्मी तो हरवून बसतो.
            बाबासाहेब म्हणायचे की, ’मिठ-मिरचीसाठी आपले मत विकू नका. कारण तुमच्या मतामुळे सरकार बनत असते.’ परंतु आपण पाहतो की, काही लोकं सर्रासपणे मते विकत असतात. बाबासाहेबांचे पुतळे, विहार बांधण्यासाठी सुध्दा पैशाची मागणी करायला मागेपुढे पाहत नाहीत. म्हणजे आता प्रत्य्क्ष बाबासाहेबांना सुध्दा पुतळ्यांच्या रुपात विकायला काढल्याचे चित्र कुठे कुठे दिसत आहे. धनदांडगे विरोधी उमेदवार दारु पाजतात, पैसे देतात, कपडे-लत्ते देतात अशा लालचेला काही लोकं बळी पडून आपले बहुमोल मते त्यांना देऊन निवडून आणायला मदत करीत असतात. हे एक कटू सत्य आहे. काही ठिकाणी समाजातील सरपंच, पोलिसपाटील किंवा इतर अशा सन्मनिय पदावर काम करणारे व ज्यांच्या मागे गठ्ठा मतदान असते अशा लोकांना इतर लक्षाचे लोकं ऎनकेन प्रकारे दबावात आणून स्वकिय पक्षांच्या उमेदवाराविरुध्द मते देण्यास भाग पाडीत असतात.
            आपल्याच आंबेडकरी पक्षाला मतदान करण्यास प्रवृत न करता शिवसेना-भाजपा निवडून येतील म्हणून कॉंग्रेस-राष्ट्रवादी कॉंग्रेसला मतदान करा. तसेच दुसरीकडे कॉंग्रेस-राष्ट्रवादी कॉंग्रेस खरे जातीयवादी आहेत असे म्हणून शिवसेना-भाजपाला मतदान करा. अशा प्रकारची विसंगत भुमिका आपलेच पुढारी घेत असतील तर आपली स्वत:ची ताकद कधितरी निर्माण होईल कां? अशी रास्त शंका निर्माण होत आहे.
      बाबासाहेब म्हणाले होते ते खरेच आहे! ते म्हणाले होते की, ’माझ्या गैरहजेरीत स्वाभिमानशून्य लोक दुसर्‍याच्या ओंजळीने पाणी पिऊन तुमची दिशाभूल करतील. तेव्हा अशा लोकांपासून सावध रहा.’
      म्हणून अशा नेत्यांना व लोकांना बाबासाहेबांनी दाखविलेल्या दिशेने वाटचाल करण्यासाठी कुणीतरी प्रय‍त्‍न करायला नको कां? म्हणून आता समाजातील शिकलेला बुध्दिवादी, साहित्यीक, नोकरदार, निवृत कर्मचारी/अधिकारी, युवावर्ग, महिला, व्यावसायिक इत्यादी सर्व वर्गांनी एकजूटीने व एकमताने पुढाकार घेऊन राजकीय ताकद निर्माण करण्यासाठी सक्रिय होणे आवश्यक झाले आहे. नव्हे ती आता काळाची गरज झाली आहे.
      तिकीटासाठी, मंत्रीपदासाठी दुसर्‍याकडे हात पसरणे व ते मिळाले नाही म्हणून आंदोलन करणे, कलर्स टी.व्ही. चॅनेलमध्ये रामदास आठवले यांना बिग बॉस मध्ये घेतले नाही म्हणून आंदोलन करणे, निवडणुक जिंकता आली नाही म्हणून कुणाच्यातरी विरोधात आंदोलन करणे अशा प्रकारच्या आंदोलनामुळे आंबेडकरी चळवळीचा स्वाभिमान दुखावला जात आहे याचे भान आंदोलनकर्त्या लोकांना कसे राहत नाही, याचे वाईट वाटते. आंदोलन कशासाठी करावे याचे तारतम्य राहिलेले दिसत नाही. इतके अध:पतन व अवमूल्यन होत असतांना गप्प बसून उघड्या डोळ्याने सर्वांना पाहावे लागत आहे ही अत्यंत लाजिरवाणी बाब आहे. आतातरी याचकाची, मागण्याची प्रवृती सोडून स्वत:ची ताकद निर्माण केल्याशिवाय आपण देणार्‍यांच्या पंगतीत कसे जावून  बसणार?
त्यासाठी सर्वांनी विचार विनिमय करुन ठोस अशी यंत्रणा निर्माण करण्यासाठी पुढाकार घेणे आता काळाची गरज झाली आहे. तरच बाबासाहेबांचे ’शासनकर्ती जमात’ बनण्याचे स्वप्न पुर्ण करण्याच्या दिशेने आपणास वाटचाल करता येईल. नाहीतर प्रत्येक निवडणुकीच्या वेळेस ’येरे माझ्या मागल्या’ असेच चित्र आपल्याला पाहायला मिळेल व ’शासनकर्ती जमात’ कधीतरी बनू का? असा प्रश्‍न नेहमीसाठी अनुत्तरीतच राहील!
टीप:- सदर लेख ’दैनिक विश्व सम्राट, मुंबई’ या वृतपत्रात दि. ०८ जुलै २००९ रोजी प्रकाशीत झाला.
      या लेखावर अनेक लोकांच्या मोबाईलद्वारे प्रतिक्रिया आल्या होत्या. त्यातील काही प्रतिक्रिया येथे नमुद केल्या आहेत.
१. लेख सर्वांनाच आवडला. काहींनी आमच्या मनात जे होते तेच तुम्ही लिहिलेत असेही सांगितले. .
२. शासनकर्ती जमात बनण्यासाठी पुढे काय करायला पाहिजे याबाबत काहींनी चर्चा केली.
३. काहींनी विचारले की, कोणत्या पक्षाला अथवा गटाला समाजाने समर्थन करावे ते लेखात लिहिले नाही.
४. तुमचा लेख किती लोकं वाचतील? कारण समाजामध्ये वाचक वर्ग फार कमी आहेत असे काही लोकांनी सांगितले.
५. समाजातील किती बुध्दिवंत शासनकर्ती जमात बनण्यासाठी प्रतिसाद देतील याबाबत शंकाच आहे असेही काही म्हणालेत.
६. काहींनी विचारले की, त्यात ऎक्याबाबत कां लिहीले नाही? एका कार्यकर्त्यांनी मला ठनकावून विचारले की, तुम्ही अकोल्याचे ना? मग बाळासाहेबांनी (प्रकाश आंबेडकर) ऎक्य करावं म्हणावं!
७. काहींनी सांगितले की, सध्याचे राजकारण अशिक्षित व बेरोजगार लोकांकडे असल्यामुळे त्यांनी हे क्षेत्र पोटापाण्याचा व त्यांच्या कुटूंबाच्या येणार्‍या पिढ्यांसाठी धन कमाविण्याचा धंदा बनविला आहे.
८. एकाने डॉ. बाबासाहेबांनी स्थापन केलेल्या समता सैनिक दल व भारतीय बौध्द महासभेमध्ये लोकांनी काम करावे असे सांगितले.
९. एकाने डॉ. बाबासाहेब गेल्यानंतर त्यांच्या सारखा एकही नेता झाला नाही. जे काही पुढारी झालेत त्यांचेमध्ये आत्मविश्वास, नैतिकता व त्यागी वृती राहिली नाही म्हणून आंबेडकरी चळवळ पुढे जाऊ शकली नाही असे सांगितले.

शासनकर्ती जमात बणण्यासाठी काय करायला पाहिजे?

28 Jun

आपल्या समाजात आता मोठ्या प्रमाणात डॉक्टर्स, इंजिनिअर्स, वकील, प्राध्यापक, साहित्यिक, सरकारी-निमसरकारी, प्रशासकीय उच्चपदस्थ सेवेत असेलेले अथवा निवृत झालेले अनेक बुध्दिवंत व विचारवंत निर्माण झाले आहेत. हे लोक आंबेडकरी चळवळीचे लाभार्थी आहेत. ’समाजाला आणीबाणीच्या काळात दिशा देण्याचे काम करतो तो बुध्दिजिवी’ अशी व्याख्या डॉ. बाबासाहेबांनी ’ऍन निहिलेशन ऑफ कास्ट’ या पुस्तकात केली आहे. सध्या आणीबाणीची वेळ निश्चित आली आहे. आता समाजामध्ये हजारो वकील, डॉक्टर्स, इंजिनिअर्स झाले असल्यामुळे डॉ. बाबासाहेबांच्या संकल्पनेप्रमाणे समाज प्रगल्भ झालेला आहे.
      डॉ. बाबासाहेब राजकारणाचे महत्व आणि निकड समजावून सांगतांना म्हणतात, आपल्या प्रगतीसाठी जिच्यावर आपण अवलंबून राहू शकू अशी एकच गोष्ट आहे व ती म्हणजे राजकीय शक्ती हस्तगत करणे. आपल्या मुक्तीचा तो एकच मार्ग आहे. याबद्दल तर मला मुळीच संदेह नाही व या शकिशिवाय आमचा सर्वनाश होईल.(अ.भा.दलित वर्ग परिषद नागपूर १८,१९ जुलै १९४२)
      अस्पृष्य समाजाला स्वातंत्र्य, इज्जत व माणुसकी पाहिजे असेल, तर तुम्हाला राजकारण काबीज करावयास पाहिजे. सध्या आपल्याकडे कोणतेच साधन नाही. म्हणूनच आपला नाश व अवनती झाली आहे. आपणास उठण्याचीही ताकद राहिलेली नाही. आपली समाज संख्याही पण अल्प आहे व तिही विस्कटलेली आहे. ही सर्व परिस्थिती सुधारुन घेण्यासाठीच आपल्या हाती राजकीय सत्ता पाहिजे. (पुणे ०४.१०.१९४५चे भाषण, भाषण खंड १ संपादक- गांजरे पृष्ठ्य १३१)       तुकड्यासाठी दुसर्‍याच्या तोंडाकडे पाहण्याची वेळ समाजावर येऊ नये, पोटापाण्याचा प्रश्‍न सुटावा, सन्मानाने राहावयास मिळावे यासाठीच राजकीय सत्तेची जरुरी असते आणि ती मिळविण्यासाठीच आम्ही झगडत आहोत. (भाषण खंड १ संपादक- गांजरे पृष्ठ्य १५३)
      शासनकर्ती जमातीवर अन्याय, अत्याचार होत नाहीत. घाटकोपर येथील रमाबाई आंबेडकरनगर गोळीबार हत्याकांड किंवा खैरलांजीसारखे प्रकरणे मराठा अथवा ब्राम्हणांच्या घरी होत नाहीत. कारण ते शासनकर्ती जमाती आहेत. म्हणूनच आतातरी आपले डोळे ऊघडणे आवश्यक झाले आहे.
      शासनकर्ती जमात बणण्याचे ध्येय गाठण्यासाठी आर.पी.आय पक्षाचे सर्व गट, बहन मायावतीचा बहुजन समाज पक्ष, आदिवासी-ओ.बी.सी.चे पक्ष असे समान व फुले, शाहु, आंबेडकरी विचाराचे सर्व पक्षांनी-गटांनी एकत्रीत येऊन येणारी विधानसभा लडविणे आवश्यक आहे. परंतु यासाठी या पक्षांचे, गटाचे नेता वर्ग तयार होतील असे वाटत नाही. कारण एक्याचे वारे मध्ये-मध्ये वाहायला लागले की, नंतर ते कधी विरुन जातात तेही कळत नाही. म्हणजे हे एक्य कालापव्यय करणारे व मृगजळासारखे ठरतात. म्हणून आता समाजाने एकत्र येऊन या नेत्यांवर दबाव निर्माण करणे आवश्यक आहे.      
      याबाबत जर सर्व बाबतीत व्यवहार्य असेल तर खालीलप्रमाणे उपाययोजना करुन पाहायला काही हरकत नाही. येत्या सप्टेंबर-ऑक्टोंबर २००९ मध्ये महाराष्ट्राच्या विधानसभेच्या निवडणूका जाहिर होणार आहे. त्यापुर्वीच आपण विचारविनिमय करुन काहीतरी ठोस असा निर्णय घेऊन तशी कार्यवाही होणे गरजेचे झाले आहे.
      प्रत्येक ठिकाणी पंचायत समिती, जिल्हा परिषद, विधानसभा अशा तीन स्तरावर (शहराच्या ठिकाणी वार्ड स्तरावर) कोणत्याही गट अथवा पक्षाचा सभासद नसलेल्या प्रतिष्टित व्यक्तिंची निवड समिती तयार करावी.
      निरनिराळ्या आणि फुले, शाहु, आंबेडकरी पक्षांचे सभासद असलेल्या व निवडणूकीला उभे राहू इच्छिणार्‍या कार्यकर्त्यांची, उमेदवारांची पंचायत समिती स्तरावरावरील निवड समितीने छानणी करुन अशी यादी जिल्हा परिषद निवड समितीकडे पाठवावी. त्यांनी सुध्दा त्या यादीची छानणी करुन ती विधानसभा निवड समितीकडे पाठवावी. त्यांनी त्या यादीची यादीची छानणी करुन दोन नांवे निवडावीत. त्यापैकी एक उमेदवार प्रमुख व दुसरे नांव डमी राहील म्हणजे प्रमुख उमेदवाराच्या बाबतीत काही समस्या निर्माण झाल्यास त्याच्या ऎवजी डमी उमेदवाराला उभे राहता येईल. ही दोन्ही नांवे ज्या गटाचे, पक्षाचे असेल त्या गटाच्या प्रमुखाकडे पाठवावीत. त्यानंतरची तिकीट देण्याची व निवडणुकीची पुढील कार्यवाही त्या गटाने, पक्षाने करावी. अशा निवड केलेल्या उमेदवाराला आपसातील हेवेदावे विसरुन सर्वांनी मान्यता द्यावी व त्याच्या विरोधात कुणीही आपल्या गटाचा/पक्षाचा उमेदवार उभा ठेवू नये. त्यामुळे सर्वमान्य उमेदवार मिळेल व मतविभागणी टळेल. अशा उमेदवाराला बहुजन समाजातील अनुसूचीत जाती, अनुसूचीत जमाती, इतर मागासवर्गिय जाती व अल्पसंख्याक धार्मिक समाज सुध्दा समर्थन देऊ शकतील. समाजातील सर्व मतदारांनी मतदान करण्याकडे व कोणाचेही मत वाया जाऊ नये, याकडे जागृत लोकांनी लक्ष ठेवावे.
      आपल्या समाजातील नोकरीदार वर्ग जसे तलाठी, ग्रामसेवक, शिक्षक, विद्युत मंडळाचा तांत्रिक कर्मचारी, आरोग्य विभागाचा कर्मचारी, शेती विभागाचा कर्मचारी असे अनेक विभागाचे कर्मचारी खेड्यापाड्यापर्यंत काम करीत आहेत. अशा लोकाना खेड्यापाड्यात मान असतो. म्हणून त्यांनी जमेल त्या मार्गाने सक्रियपणे पण गुप्त पध्दतीने प्रचार व प्रसार करावा. कारण खेड्यापाड्यात गठ्ठा मतदान असते. असे जर वातावरण आपण निर्माण करु शकलो तर समाजामध्ये नविन उत्साह निश्चितच संचारेल आणि समाज एकजूट व्हायला वेळ लागणार नाही.
समाजातील सर्वांनी तन, मन, धनाने शक्ती निर्माण करुन संपुर्ण ताकद या उमेदवाराच्या मागे लावावी व अशा प्रकारे ’बहुजन शासनकर्ती जमात अभियान’ राबवावे.
      सदर योजनेवर विचारवंतांनी विचारविनिमय करावा. जर सदर योजना व्यवहार्य वाटत असेल तर कार्यवाही करण्याकरिता पाऊल उचलावे. जर सदर योजना व्यवहार्य वाटत नसेल किंवा त्यात काही तृटी असतील तर त्या दूर करावेत अथवा ज्यांच्याकडे त्याऎवजी दुसरी पर्यावी योजना असेल तर तसे त्यांनी मांडावेत.
      शेवटी डॉ. बाबासाहेबांचे २० जुलै १९४२ चे अखिल भारतीय दलित वर्ग परिषद नागपूर येथील प्रेरणादायी भाषण सर्वांनी लक्षात ठेवावे. त्यांनी म्हटले होते की, तुम्हाला माझ्या संदेशाचे अंतीम शब्द हेच आहे की, शिका, संघर्ष करा आणि संघटीत रहा. स्वत:च्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवा आणि कधिही निराश होऊ नका. म्हणजे डॉ. बाबासाहेबांची शासनकर्ती जमात बणण्याची संकल्पना वास्त्वात उतरविण्यास कठीण जाणार नाही.
टिप:- ’शासनकर्ती जमात बणण्याची संकल्पना कशी पुर्ण होणार?’ हा माझा लेख वृतरत्‍न सम्राट मध्ये दिनांक ८ जुलै २००९ रोजी प्रकाशित झाल्यानंतर मी पुन्हा ’शासनकर्ती जमात बणण्यासाठी काय करायला पाहिजे? असा वरील लेख पाठविला. परंतु सदर लेख त्यांनी स्वसामर्थ्यावर विश्वास ठेवा’ असे शिर्षक देऊन दिनांक ११.०८.२००९ रोजी छापला.

आठवले यांनी ठाकरे यांच्या सोबत जरुर युती करावी, पण स्वत:ची ताकद वाढवून!द वाढवून!

23 Jun

रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाचे आठवले गटाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष रामदास आठवले यांचा २००९ साली १५ व्या लोकसभेत शिर्डी मतदार संघात पराभव झाला. त्यामुळे त्यांनी कॉंग्रेस-राष्ट्रवादी कॉंग्रेस सोबत गेल्या २० वर्षे असलेली युती तोडून टाकली. त्यानंतर त्यानी आर.पी.आयच्या सर्व गटाच्या एकीची हाक दिली. एकीमध्ये पीपल्स रिपब्लिकन पक्षाचे.जोगेंद्र कवाडे, आर.पी.आय.गवई गटाचे डॉ.राजेन्द्र गवई, दलित पॅंथरचे नामदेव ढसाळ हे सामील झालेत. भारीप बहुजन महासंघाचे प्रकाश आंबेडकर मात्र या एकीत सामील झाले नाहीत. तर डॉ.राजेन्द्र गवई हे विधानसभेच्या निवडणूकीपूर्वी कॉंग्रेसच्या ताफ्यात निळा झेंडा सोपवून एकीमधून बाहेर पडलेत.
त्यानंतर रामदास आठवले यांनी लोकसभेच्या पाठोपाठ सहा महिन्यानी आलेल्या महाराष्ट्राच्या विधानसभेच्या निवडणूकीत आर.पी.आय (एकीकृत) व डावे पक्ष असे मिळून तिसर्‍या आघाडीचा (रिडालोस) प्रयोग केला. त्यातही एकीकृत-आर.पी.आयला एकही विधानसभेची जागा निवडून आणणे शक्य झाले नाही. म्हणून सत्तेत राहण्यासाठी (सत्तेवर नव्हे) आता ते जोगेंद्र कवाडेंना सोडून शिवसेना व भाजपशी युती करु पाहत आहेत. सध्या ते तिघेही एकत्रीत मेळावे घेत आहेत. ९ जून २०११ ला मुंबईला झालेल्या मेळाव्यात शिवसेनेचे कार्यकारी अध्यक्ष उध्दव ठाकरे म्हणतात, “रामदास आठवले यांनी कॉग्रेसच्या जळत्या घराला लाथ मारुन आपला हात १० वर्षासाठी आमच्या हातात दिला आहे. आम्हीही तुमची एवढी काळजी घेऊ की तुम्ही ही साथ आयुष्यभर सोडणार नाही.”..
या युतीला त्यांनी भीमशक्ती-शिवशक्ती असे नाव दिले आहे. याबाबत आठवले म्हणतात की, “कॉंग्रेस-राष्ट्रवादी कॉंग्रेसने दलित मतांचा निवडणुकी पुरताच वापर करुन नंतर वार्‍यावर सोडले. सहा वर्षे खासदार असूनही आपल्याला केंद्रात मंत्रीपद दिले नाही. केवळ एकच तिकीट द्यायचे आणि तीन खासदार निवडून आलेले नाहीत म्हणून मंत्रीपद नाकारायचे असा प्रकार कॉंग्रेसने केला आहे.”
युती बाबत ते म्हणतात की,  “भाजप-सेनेसोबत सध्या केवळ भ्रष्टाचार, महागाई आणि दडपशाहीविरुध्द आम्ही एकत्र आलो आहोत. दलित समाजातील विचारवंताशी चर्चा करुन सामाजिक-आर्थिक कार्यक्रमाची आखणी करण्यात येईल. त्यानंतर भाजप-सेनेच्या नेत्यांसोबत सामाजिक आर्थिक कार्यक्रम आणि सत्तेतील वाटा याबाबत बोलणी केली जाईल. ऑक्टोबरनंतरच युतीचा निर्णय घेण्यात येईल.”
दुसरीकडे ते नागपूरच्या भाषनात म्हणतात की, “लोकांच्या भावना आणि मत जाणून घेऊन संपूर्ण विचारांतीच शिवशक्तीसोबत युती केली आहे. १९८९ मध्ये सर्वपथम कॉंग्रेससोबत आम्ही युती केली तेव्हा ३६ जागा आमच्या पाठिंब्याने कॉंग्रेसने जिंकल्या होत्या. तेव्हासुध्दा रिपाईचे सर्व नेते सोबत आले नव्हते. आता शिवसेनेला सोबत घेतल्याने सत्तापरिवर्तन निचित आहे. दोनशे मतदारसंघात पाच हजार ते विस हजारापर्यंत आमची व्होट बॅंक आहे. त्यामुळे कोणी रिपाईचे नेते सोबत आले नाहीत तरी काही फरक पडत नाही.” एकीकडे ते असे जरी म्हणाले तरी दुसरीकडे सर्व दलित नेत्यांनी आमच्याबरोबर एकत्र येऊन डॉ,बाबासाहेब आंबेडकर यांचे स्वप्न साकार करण्यासाठी हातभार लावावा असेही ते म्हणाले.
या युती बाबत जनमानसात अनेक उलट सुलट प्रतिक्रिया उमटल्या आहेत. याबाबत काहिंनी लेख लिहिलेत तर काहिंनी वृतपत्रात आपले भाष्य प्रकाशित केले आहेत.
.केशव हंडोरे आपल्या लेखात म्हणतात की, “ही तर ठाकरे-आठवले यांची युती आहे. भीमशक्ती कोणत्याही एका नेत्याच्या मागे नाही. आठवलेची शिवसेनेसोबतची युती म्हणजे हे सत्तेसाठी आहे. यामुळे काही नेते आणि कार्यकर्ते यांचेच भले होईल. जर आठवलेंना कॉंग्रेस-राष्ट्रवादी कॉंग्रेसने शिर्डीमध्ये निवडून आणले असते तर त्यांनी शिवसेनेशी युती केली असती कां? सच्च्या भीमांच्या लेकरांना आरपीआयचे ऎक्य व्हावे असे वाटत असते. परंतु त्यासाठी कोणताही नेता प्रयत्‍न करीत नाही. जे आठवले ठाकरेंना भेटायला मातोश्रीवर जावू शकतात पण ते प्रकाश आंबेडकरांना भेटायला मात्र राजगृहावर जात नाहीत.”
रिपाई डेमॉक्रॅटीकचे राष्ट्रीय अध्यक्ष टी. एम. कांबळे म्हणतात की, “शिवसेनेसोबतची युती म्हणजे आंबेडकरी विचारांशी द्रोह आहे. भारतीय राज्यघटनेला विरोध करणार्‍या शिवसेनेसोबत युती ही तर हिंदुत्ववाद्यांशी हातमिळवणीच आहे. आठवलेंचे हे स्वार्थी राजकारण आहे. १५ वर्षे ते कॉंग्रेस-राष्ट्रवादी सोबत सत्तेत राहून त्यांनी समाजाचे कोणते प्रश्‍न सोडविले? समाजाचे काय हीत केले? समाजहिताचे किती धोरणात्मक निर्णय केले? किती संस्था उभारल्या? किती लोकांना रोजगार दिला? मिळालेल्या सत्तेचा लाभ आठवलेंनी स्वत:साठी आणि अवतीभोवती मिरवंणार्‍या कार्यकत्यांनाच दिला. गेले विस वर्षे आघाडीचे राजकारण करणार्‍या आठवलेंना समाजाचे तर भले करता आले नाहीच. त्यांनी पक्ष बांधणे तर दुरच पण आपला मतदार संघही बांधता आला नाही. आठवलें दलित जनतेची दिशाभूल करुन युतीचा फसवा प्रयोग करीत आहे. त्यांनी ही युती करतांना शिवसेना प्रमुखांनी हिंदुत्व सोडले की आठवलेंनी हिंदुत्व स्विकारले याचा आठवलेंनी खुलासा करावा.”
साहित्यीक पार्थ पोळके प्रतिक्रीया व्यक्त करतांना म्हणतात की, “आठवले हे डॉ. बाबासाहेबांच्या ’शासनकर्ती जमात बना’ या वक्तव्याचा उल्लेख करुन भावनिकरीत्या आंबेडकरी जनतेला भुलवित आहेत. याचा अर्थ कोणाच्याही गळ्यात गळा घालून सत्ताधारी जमात बना, असा होतो कां? नामांतराच्या काळातील आठवले खरे आंबेडकरी सैनिक होते तर सत्तेतील आठवले निष्भ्रप झाले होते. मनोहर जोशी मुख्यमंत्री असतांना महारवतनी कमेटीमध्ये आठवले होते. परंतु पांच वर्षात एकही बैठक झाली नाही; तेव्हा आठवलेंनी आग्रह धरला नाही.”
दुसरे साहित्यीक बी.व्ही. जोंधळे लिहीतात की, “शिवसेनेने नामांतराला विरोध करतांना डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांना निजामाचे हस्तक म्हटले, दलितांच्या आरक्षणास विरोध केला, मंडल आयोग नाकारला, दलितांना सुरक्षा कवच म्हणून लाभलेल्या ऑट्रासिटी कायद्यास विरोध केला, बौध्द आणि इतर दलित जातीत आपण फरक करतो अशी दलित समाजात दुही पेरणारी भूमिका शिवसेनाप्रमुखांनी घेतली, रिडल्स प्रकरणी मुंबईत दलितांवर हात उगारला ह्या भुतकाळातील शिवसेनेच्या राजकीय भूमिका बदल्यात काय व आता त्याचा पश्चाताप म्हणून शिवसेना खेद व्यक्त करणार आहे काय.”
मंगेश पवार लिहीतात की, “कॉग्रेस-राष्टवादी कॉग्रेस प्रमाणेच जर कालांतराने सेना-भाजपाने भ्रमनिरास केला तर आठवले त्यांनाही दूषणेच देणार. यामध्ये फरफट होत आहे ती त्यांच्यावर आंधळेपणाने विश्वास टाकणार्‍या सामान्य कार्यकर्त्यांची. त्यांना आंबेडकरी चळवळीचे खांब होणे मंजूर आहे की, ’आज इथे उद्या तिथे’ अशी दमछाक करणारी बेअब्रू पदरात पाडून घ्यावयाची आहे.”
हिरालाल पवार लिहीतात की, “कॉग्रेस विश्वासघातकी आहे, कॉग्रेसने बाबासाहेबांना मुंबई तसेच भंडार्‍याला पाडले, घटना समितीवर जायला अनेक अडथळे आणलेत, हिंदू कोडबिल पास होऊ दिले नाही, आदी दुष्कृत्ये समजण्यास आठवलेंना २० वर्षे लागलीत. आठवलेंची आर.पी.आय ही निळी शाल पांघरलेली दलित पॅंथरची मंडळी आहेत. त्यांना बाबासाहेबांच्या  आर.पी.आय च्या तत्वाशी अथवा अजेंड्याशी काहीही देणेघेणे नाही. सध्या आर.पी.आय, शिवसेना, भाजपा या पक्षांच्या घशाला कोरड पडलेली आहे. म्हणून ते एकमेकांना पाण्याचा घोट पाजण्यासाठी युतीची शक्कल आजमावून एकमेकांना राजकीय जीवदान कसे मिळेल या प्रयत्‍नात आहेत.”
युतीबद्दल प्रकाश आंबेडकर म्हणतात, “भीमशक्ती-शिवशक्ती ही शरद पवार यांची खेळी आहे. रामदास आठवले स्वाभिमानाच्या कितीही गप्पा मारत असले तरी आठवले यांचा रिमोट कंट्रोल हा शरद पवार यांच्याच हाती आहे.”
बी.जी.कोळसे पाटील म्हणतात की, “शिवसेना ही शिवशक्ती नाही आणि रामदास आठवले हे एकटे भीमशक्ती नाही. त्यामुळेच ही दोन वांझोट्याची युती आहे. रिडल्सच्या वेळी डॉ. बाबासाहेबांचे लिखाण कुणी  जाळले? आंबेडकरी जनता हे कसे विसरु शकेल? रामदास आठवले हे स्वत:च्या स्वार्थासाठी तिकडे गेले असून त्यांना दलितांच्या भावनांशी काही देणे घेणे नाही.”
भाजप-शिवसेनेला धर्मांध शक्ती म्हणून हिणविणारे व त्यांच्यासोबत मायावती-कांशिराम गेले म्हणून शिव्याशाप देणारे आठवले भविष्यात भाजप-शिवसेनेच्याच तंबूत शिरतील असे स्वप्नातही वाटत नव्हते.
युतीच्या सत्तेत किती वाटा मिळेल याबद्दल आठवले सांशक असावेत. म्हणूनच ते म्हणतात की, ’युती टिकेल वर्षे शंभर; पण आमचा कुठे लावणार तुम्ही नंबर.’ यावर उध्दव ठाकरे म्हणतात, ’रामदासजी पाहू नका तुम्ही नंबराची वाट; वाढून देऊ तुम्हाला मानाचे ताट.’
अशाप्रकारच्या टिका-टिप्पण्या आठवले यांच्यावर जरी होत असल्या तरी आता राजकारणात काहीही घडू शकते. ही गोष्ट काही लपून राहिलेली नाही. एकेकाळचे शत्रू आता मित्र होवू शकतात तर त्याउलट मित्र हे शत्रू बनू शकतात. जयप्रकाश यांच्या जनता पक्षात त्यावेळचा जनसंघ होता, व्ही. पी. सिंगानी भाजपच्या पाठींब्याने पंतप्रधानपद भुषविले आहे. भाजपच्या सरकारात रामविलास पासवान, जॉर्ज फर्नांडीस असे समाजवादी नेते होते. बिहारमध्ये नितिशकुमारने भाजपला सत्तेत घेतले आहे. ममता बॅनर्जी व चंद्राबाबू नायडू ह्यांनी भाजपला समर्थन दिले होते. शरद पवारनेही पुलोदमध्ये जनसंघाला घेतले होते तर स्थानिक पातळीवर त्यांनी शिवसेनेशी युती केली आहे. असे अनेक उदाहरणे आहेत.
त्यामुळे रामदास आठवले काही वावगे नाहीत. म्हणून त्यांनी शिवसेना-भाजपशी जरुर युती करावी. पण स्वत:ची ताकद वाढवून! जशी मा. कांशिरामजींनी उत्तरप्रदेशमध्ये ताकद वाढविली. उत्तरप्रदेशमध्ये ’बाबा के बच्चेके बगैर कोई भी सरकार बना नही सकता.’ अशी परिस्थिती निर्माण झाली होती. तेव्हा मायावतीला बाकींच्या पक्षांना पाठींबा देण्यास भाग पडले व भाजपला मायावती सरकारमध्ये सामिल होण्याची पाळी आली होती. विरोधक मां कांशिरामजींना ’संधिसाधू’ म्हणत होते. तेव्हा मा.कांशिरामजीं म्हणायचे की, “हो. मी संधिसाधू आहे. केवळ संधिसाधूच नाहीतर महासंधिसाधू आहे. कारण आम्हाला कधी संधीच मिळत नाही. मग आलेल्या संधीचा मी जरुर फायदा घेणार. जर संधी मिळाली नाहीतर आम्ही तशा संधी निर्माण करु.” तेव्हापासून ’संधिसाधू’ हा शब्दच राजकारणाच्या शब्दकोषातून निघून गेला आहे.
उत्तरप्रदेशमध्ये सत्ता स्थापनेसाठी निवडणूकीनंतर बहुजन समाज पार्टीनेही दोनदा भाजप सोबत युती केली होती. त्याबाबत मा.कांशिरामजी म्हणाले होते की, “भारतीय जनता पार्टी आमच्या बहुजन समाजाला शिडी बनऊन सत्तेवर गेली होती. त्याचप्रमाणे आम्ही सुध्दा भारतीय जनता पार्टीला शिडी बनऊन उत्तरप्रदेशमध्ये दोनदा सरकार बनविले. परंतु आम्ही दोन्हीवेळेस आमच्या सरकारच्या काळात बहुजन समाजाचा एजेंडा लागू केला. बहुजन समाजाच्या हिताचे रक्षण व बहुजन समाजाच्या महापुरुषाच्या सन्मानासाठी आमच्या सरकारने काम केले. काय आठवले सुध्दा असेच काम महाराष्ट्रात करु शकतील? की ’मी बाळासाहेब ठाकरे यांना विचारतो’ असे त्यांना म्हणावे लागेल.
उत्तरप्रदेशमध्ये भाजपचे लोक समस्यांच्या सोडवणूकीसाठी जेव्हा लालजी टंडन कडे जायचे तेव्हा लालजी टंडन म्हणायचे की, ’मी मायावतीला विचारतो.’ जेव्हा आठवले कॉंग्रेस-राष्ट्रवादी कॉंग्रेसच्या सोबत सत्तेत होते; तेव्हापण ते असेच म्हणायचे की, ’मी शरद पवारांना विचारतो.’ अशीच गत आताही होईल काय? म्हणून आठवलेनी सत्तेत राहण्यापेक्षा सत्तेवर राहावे म्हणजे निर्णयासाठी कोणावर अवलंबून राहावे लागणार नाही. म्हणून आठवले यांनी पहिल्यांदा राजकीय ताकद निर्माण करावी. मगच भाजप शिवसेनेच्या खांद्याचा जरुर उपयोग करावा.
पी.व्ही. नरसिंहराव पंतप्रधान असतांना त्यांच्या कॉंग्रेसला नाक घासत कांशिरामकडे विधानसभेच्या युतीसाठी जावे लागले होते. तेव्हा बी.एस.पी ला ३०० जागा व कॉंग्रेसला केवळ १३० जागा घेवून समझोता करावा लागला. अशा प्रकारची ताकद पहिल्यांदा आठवले यांनी महाराष्ट्रात निर्माण करावी. मगच त्यांनी ब्राम्हणवादी पक्षांशी बेधडक युती करावी म्हणजे त्यांना राजकारणात दुय्यम स्थान मिळणार नाही, असे वाटते. नाहीतर जसे कॉंग्रेसने वापर करुन फेकून दिले. तसेच भाजप-शिवसेनाही वापर करुन फेकून देणार नाहीत, याची काय शाश्वती आहे? मोठ्या झाडाच्या सावलीत राहून आठवलेंनी आंबेडकरी चळवळीची वाढ खुंटवून घेण्याचे पातक करु नये असे वाटते.
ब्राम्हणवादी व्यवस्था ह्या साम दाम दंड भेद निती वापरुन येनकेन प्रकारे सत्तेवर राहत असतात. सत्तेवर असणे ही त्यांची मुलभूत गरज आहे. त्या माध्यमातूनच ते ब्राम्हणवादी व्यवस्था टिकवून ठेवीत असतात. ही त्यांची चळवळ आहे. कुणीही आपआपल्या हिताचे काम करीत असतात. त्यामुळे त्यांना दोष देण्यात काहीही अर्थ नाही. कुणीही  ब्राम्हणवादी व्यक्तीने अद्यापतरी गडकरी-ठाकरेंना; ’तुम्ही  आठवले यांच्या आर.पी.आय सोबत कां युती करता?’ असा प्रश्‍न विचारल्याचे ऎकिवात नाही. टिका फक्त आठवलेवर व तेही आंबेडकरवादी व्यक्तींकडूनच होत आहे. ही गोष्ट टिकाकारांनी लक्षात घेतली पाहिजे. त्यामुळे स्थितिवादी चळवळीला ’डाइनॅमिक’ करुन खर्‍या अर्थाने फुले-शाहु-आंबेडकरी चळवळीला बहुजन समाजाच्या हितासाठी सत्तेवर घेऊन जाणार आहोत की नाही, याचा विचार प्रकर्षाने होणे आवश्यक आहे असे मला वाटते.

कामगारांच्या उत्कर्षासाठी डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांनी केलेले कार्य

16 Jun

डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांचे सामाजिक, राजकीय, घटना निर्मिती इत्यादी संबधीचे कार्य हे असामान्य आहेच, पण ह्या कार्याबरोबरच कामगारांच्या उत्कर्षासाठी केलेले कायदे व कामगार वर्गाच्या संबधीचे इतरही कार्य उल्लेखनिय व महत्वपूर्ण आहे. बाबासाहेबांच्या या अफाट कार्यासंबंधी भारतीय कामगार व कामगार संघटनांना अजुनही पुरेशी जाणीव झालेली नाही, ही अत्यंत खेदाची बाब आहे.
कामगारांसाठी बाबासाहेबांनी दिलेले योगदान खालील प्रमाणे आहे.
 १.       शेतकर्‍यांसाठी किमान वेतन दर असावेत अशी मागणी विधिमंडळात केली.
२.      १९३७ साली कोकणातील बहुजन कामगारांचे शोषण थांबविण्यासंबंधी खोती पध्दत नष्ट करण्यासंबंधी बिल मांडले.
३.      १९३८ साली कोकणातील ‘औद्योगिक कलह विधेयकानुसार’ कामगारांचा संप करण्याचा अधिकार हिरावुन घेतला गेला. पण बाबासाहेबांनी या बिलावर भाषण करतांना संप हा दिवाणी अपराध आहे, फौजदारी गुन्हा नव्हे असे मत दिले व पुढे कामगारांना संप करण्याचा कायदेशिर अधिकार मिळवून दिला.
४.     वरील बिलावर भाष्य करतांना मालकांनी आपले अंदाजपत्रक कामगारांसाठी जाहीर करण्याची मागणी केली.
५.     १९३८ मध्ये सावकारी नियंत्रण विधेयक तयार केले.
६.      बिडी कामगारांना न्याय मिळवून देण्यासाठी बिडी कामगार संघ स्थापन केला.
७.     २ जुलै १९४२ ला ते व्हॉईसरॉय मंत्रीमंडळात कामगार मंत्री झाले. ह्या कारकिर्दीत त्यांनी कामगारांसाठी बरेच कायदे निर्माण केले.
८.      २ सप्टेंबर १९४५ ला कामगार कल्याण योजना सादर केली. ही योजना लेबर चार्टर म्हणून प्रसिध्द आहे.
९.      युध्द साहित्य निर्माण करणार्‍या कारखान्यात एक ‘सयुक्त कामगार नियामक समिती’ स्थापन केली.
१०.   सेवा योजन कार्यालय ( Employment Exchange ) ची स्थापना केली.
११.   कामगारांना अगोदर भरपगारी रजा मिळत नव्हती. १४ एप्रील १९४४ ला बाबासाहेबांनी भरपगारी रजेचे विधेयक मंजूर केले.
१२.  कामगारांना कमीत कमी वेतन ठरविण्याची तरतूद असलेले बिल मांडले. ह्यातूनच `किमान वेतन कायदा १९४८’ ची निर्मिती झाली.
१३.  औद्योगिक कलह मिटविण्यासाठी समेट घडवून आणणारी यंत्रणा (लवाद यंत्रणा) उभारण्याची तरतूद केली.
१४.  सप्टेंबर १९४३ रोजी भरलेल्या त्रिपक्षीय कामगार परिषदेचे बाबासाहेब अध्यक्ष होते. त्यात त्यानी कामगारांच्या अन्न, वस्त्र, निवारा, शिक्षण, सांस्कृतिक गरजा व आरोग्याचे उपाय तसेच कामगारांच्या सामाजिक सुरक्षिततेसाठी उपाय यावरील ठराव संमत केले.
१५. ३१ जानेवारी १९४४ रोजी खाण कामगारांसाठी ‘कोळसा खाण कामगार फंडाची’ स्थापना करणारे विधेयक मांडले.
१६.ऑगष्ट १९४५ मध्ये औद्योगिक वसाहतीचे नियम व मालकाच्या जबाबदार्‍या यावर    विचारविनिमय करणार्‍या स्थायी समितीचे अध्यक्षपद भूषविले. त्यात त्यांनी उद्योगासाठी  मौलिक सूचना केल्या.
१७. ८ एप्रील १९४६ ला ‘मिका माईन्स लेबर वेल्फेअर फंडाची’ स्थापना करण्यासंबंधीचे बिल  संमत केले.
१८. ‘इंडियन्स माईन्स (अमेंडमेंड) ऑर्डिनन्स १९४५’ नुसार स्त्री कामगारांच्या मुलांसाठी पाळणा घराची व्यवस्था करण्याचे व्यवस्थापनावर बंधन घातले.
१९.`भारतिय खाण कायदा १९४६’ तयार करुन स्त्री कामगारांना खाणीत जमिनीच्या आंतमध्ये   काम करण्यास व रात्रपाळीस बंदी केली.
२०.‘दि.माईन्स मॅटरनिटी बेनिफिट ऍक्ट’ नुसार खाणीतील स्त्रीयांना बाळंतपणाची (प्रसूतीपूर्व व   प्रसूतीनंतर) रजा देण्याची शिफारस केली.
२१.‘दि.फॅक्टरी अमेंडमेंट बिल’ संमत करुन कामगारांना १० दिवसाची पगारी रजा आणि बाल   कामगारांना १४ दिवसाची पगारी रजा देण्यासंबंधी कायद्यात दुरुस्ती केली.
२२.१९४६ च्या बजेट सेशन मध्ये आठवड्याचे कामाचे तास ५४ वरुन ४८ व दिवसाला १०   तासांऎवजी ८ तास करण्याचे बिल मांडले.
२३. अपघातग्रस्त कामगारांना मोबदला मिळावा म्हणून ‘कामगार भरपाई कायद्याची’ निर्मिती केली.
२४.२१ फेब्रुवारी १९४६ साली मध्यवर्ती कायदे मंडळात ‘दि इंडियन्स ट्रेड युनियन्स (अमेंडमेंड)   ऍक्ट आणून ट्रेड युनियनला मान्यता देणे व्य्वस्थापनाला सक्तिचे करण्यासंबंधीचे विधेयक   मांडले.
२५.१९ एप्रील १९४६ ला मध्यवर्ती कायदे मंडळात कमीत कमी मजुरी आणि कामगारांची संख्या   किती असावी या संबंधी बिल मांडले व त्याचेच १९ फेब्रुवारी १९४८ ला कायद्यात रुपांतर   झाले.
 २६.बाबासाहेबांनी भारतीय घटनेची निर्मिती केली. त्यातील ‘मार्गदर्शक तत्व’ आर्टिकल ३९ (ड)    नुसार पगारदार पुरुषा इतकाच पगार त्याच पदावर काम करणार्‍या स्त्रियांनाही मिळावा अशी    घटनात्मक तरतूद केली.
 २७.घटनेच्या कलम ४३ नुसार गर्भवती व बाळंत स्त्रियांसाठी कामाच्या ठिकाणी योग्य व    सुरक्षित व्यवस्था ठेवण्याची तरतूद केली.
 २८.कलम ४३ (अ) नुसार शासनाने कामगारांना व्यवस्थापनात सहभागी करण्यासाठी प्रयत्‍न    करावेत अशी तरतूद केली.
 २९.कलम ४३ नुसार शासनाने कामगारांचे जीवनमान उंचावण्यासाठी सामाजिक व सांस्कृतिक    संधी देण्यासाठी प्रयत्‍न करण्याची तरतूद केली.
 ३०.‘स्टेट्स ऍण्ड मायनॉरिटीज’ या ग्रंथामध्ये वेठबिगार कामगारांच्या प्रश्‍नाला हात घालतांना    बाबासाहेब ‘वेठबिगार हा गुन्हा आहे’ असे मत मांडले आहे.
 ३१.कामगारांचे आथिक जीवनमान उंचावण्यासाठी स्वतंत्र मजूर पक्षाच्या जाहीरनाम्यात आर्थिक    धोरण स्पष्ट केले. त्यातील आर्टीकल २ सेक्षन २ (४) मध्ये आर्थिक शोषणाच्या विरोधात    स्पष्टीकरण केले. त्यात कामगारांचा आर्थिक स्तर उंचावण्यासाठी संपत्तीची जास्तीत जास्त    समान वाटणी करण्याबद्द‍ल राज्याने प्रयत्‍न करावेत अशी सुचना केली.
 ३२.शेतीच्या प्रगतीसाठी व शेतकर्‍यांच्या उत्कर्षासाठी लॅंड मॉर्गेज बॅंक, शेतकर्‍यांची पतपेढी,    खरेदी विक्री संघ इत्यादी स्थापण करण्याविषयी धोरण व्यक्त केले.
    कामगार मित्रांनो. बाबासाहेबांचे वरील बहुमूल्य योगदान पाहतां आज कामगारांची जी    सुस्थिती दिसत आहे, त्यात बाबासाहेबांचा निश्चितच सिंहाचा वाटा आहे. म्हणून बाबासाहेब    हे सर्व कामगारांचे आदर्श आहेत. ही बाब सर्वांनी लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्पर्धा परिक्षा आणि भाषा

4 Jun

स्पर्धा परीक्षेमध्ये भाषेप्रती विद्यार्थी किती सजग आहे हे समजून घेण्यासाठी केंद्रीय लोकसेवा आयोगाने नविन अभ्यासक्रमामध्ये इंग्रजी भाषेचे आकलन व आंतरवैयक्तिक संवाद, संभाषण तसेच इतर इंग्रजी भाषिक कौशल्य हा विषय अनिवार्य केला आहे.
            केंद्रीय लोकसेवा आयोगाचा यंदाचा निकाल पाहता महाराष्ट्रातील मराठी मुलांनी चांगली आघाडी घेतलेली दिसून येते. मात्र योग्यता असूनही केवळ इंग्रजी भाषेच्या भितीमुळे माघार घेणार्‍या विद्यार्थ्यांची संख्या देखील कमी नाही.
            एक सर्वसाधारण अनुभव लक्षात घेता स्पर्धा परीक्षेच्या संदर्भात प्रसार माध्यमातून विद्यार्थ्यांना माहिती मिळते. मग स्पर्धा परिक्षा उत्तीर्ण करुन आपणही एक प्रशासकीय अधिकारी व्हावे अशी आशा मनामध्ये निर्माण होते. त्यातून पुढे उत्तीर्ण झालेल्या उमेदवाराचे मासिकं आणि वर्तमानपत्रात  आलेल्या मुलाखती वाचल्यावर सर्वप्रथम त्याची शैक्षणिक पार्श्वभूमी पाहिली जाते. अशा उमेदवाराचे शिक्षण जर इंग्रजी माध्यमातून  किंवा वैद्यकीय  अथवा  अभियांत्रिकी शाखेतून झाले असेल तर आपल्यामध्ये असा गैरसमज निर्माण होतो की, मी जर असाच इंग्रजी माध्यमातून किंवा इंग्रजी माध्यम असलेल्या अभ्यासक्रमातून शिक्षण घेतले असते  तर  मी सुध्दा या परीक्षेची तयारी करु शकलो असतो. त्यामुळे ’स्पर्धा परिक्षा’ हा आपला प्रांत नव्हे असा एक न्युनगंड मनात निर्माण होतो. त्यामुळे  इंग्रजीबाबत वाटणारी अकारण भिती मराठी मुलांना मागे ओढण्यास कारणीभूत ठरते.
            इंग्रजी विषयी वाटणार्‍या भितीचे आणखी काही कारणे पाहिली असता असे दिसून येईल की, मराठी माध्यम घेऊन शिकणारा एक सर्वसामान्य विद्यार्थी केवळ एक आवश्यक विषय म्हणून इंग्रजी या विषयाकडे बघत असतो. आणि त्यात कसे काय पास होता येईल इतपत त्या विषयाची तयारी केलेली असते. योग्य मार्गदर्शनाच्या अभावी असे सारे घडत असते. पुढे इंग्रजी विषयाची भिती कायमस्वरुपी मनामध्ये घर करुन बसते. स्पर्धा परीक्षेची इंग्रजी भाषा ही जरी शाल्येय किंवा महाविद्यालयीन इंग्रजी भाषेपेक्षा काही प्रमाणामध्ये वेगळी असली तरी तिच्याबद्दल भिती दूर करणे आणि हळू-हळू नाहीसी करणे आपल्याला शक्य आहे.
            स्पर्धा परिक्षा; मग त्या महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या असो; की केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या असो, त्यात इंग्रजी हा विषय अनिवार्य आहे. म्हणून या विषयाचा तिरस्कार न करता त्याचेशी मैत्री करुनच आपल्याला आपले भविष्य घडवावे लागेल अशी खुनगाठ वांधूनच आपल्याला या परीक्षेच्या प्रवाहामध्ये पोहायला उतरावे लागेल. इंग्रजी ही सरावाने अवगत होणारी भाषा आहे. ती जर येत नसेल तर आजच्या स्पर्धात्मक युगात टिकणे कठिन आहे.
      या भाषेबाबत आणखी एक चुकीची आणि भ्रामक कल्पना अशी की, ही भाषा प्रतिभाशाली विद्यार्थ्यांनाच येते. आता एका संशोधनानुसार असे आढळले की, प्रतिभाशाली होणे ही एक नैसर्गिक कला आहे. कौशल्य आहे. ही कला, कौशल्य आपण शिकू शकतो. आत्मसात करु शकतो.
            या विषयाच्या अभ्यासाची सुरुवात ही आपल्याला एखाद्या दैनिक इंग्रजी वृतपत्राच्या वाचनापासून करावी लागेल. सुरुवातीला अवघड वाटणार्‍या इंग्रजी शब्दासाठी डिक्शनरीचा वापर करावा. अशा प्रकारे आपला इंग्रजीचा शब्दसंग्रह देखील वाढेल. मात्र त्याला वेळेचे बंधन असले पाहिजे म्हणजे इतर विषयाच्या अभ्यासाकडे दुर्लक्ष होणार नाही. सुरुवातीला भाषेचे आकलन होण्यासाठी वेळ लागेल. पण काही कालावाधीत सरावाने ते आपल्याला सहज शक्य होईल. घरामध्ये आपल्या कुटूंबीयासोबत सोप्या व सहज इंग्रजीमध्ये बोलण्याचा सराव करावा. आपल्या मित्र-मैत्रणीच्या ग्रुपमध्ये एक वेळ ठरवून त्या वेळेमध्ये एखाद्या महत्वाच्या सामाजिक किंवा राजकीय विषयाला अनुसरुन किमान एक तास तरी चर्चा करावी. त्यामध्ये व्याकरणदृष्ट्या होणार्‍या चुका टाळाव्यात. काळ आणि त्याचा उपयोग, शब्दाच्या जाती आणि त्याचा उपयोग यांचा योग्य रित्या सराव करावा.
            असे म्हणतात की आपण ज्या भाषेमध्ये विचार करतो तीच भाषा चांगली बोलतो आणि लिहतो सुध्दा! तसेच त्याच भाषेमध्ये आपण आपले विचार योग्य प्रकारे व्यक्त करतो. म्हणून एखाद्या विषयाची संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी त्या दृष्टीने त्या विषयाचा विचार देखील इंग्रजीमधून करावा. तशी सवय स्वत:ला लावून घ्यावी. या पध्दतीचा उपयोग आपल्याला इंग्रजीमध्ये निबंध या घटकासाठी निश्चीतच होईल, माझा वैयक्तिक अनुभव पाहता मी केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षेसाठी याच पध्दतीने निबंध या विषयामध्ये २०० पैकी १५० गूण घेतलेले आहेत. कोणत्या विषयाचा कसा व किती अभ्यास करावा ही प्रत्येकाची वेगवेगळी पध्दत असू शकते.
            मी बारावीला विज्ञान विषय घेतला होता. त्यानंतर मात्र मी विधीशाखेकडे वळलो. विधीशाखेचा संपूर्ण अभ्यासक्रम इंगजीमध्ये असल्यामुळे इंग्रजीची खरी ओळख मला इथेच झाली. मला सर्व विषय इंग्रजीमध्ये समजून घेणे क्रमप्राप्त झाले होते. सुरुवातीला अवघड वाटायचं. पण हळू-हळू मात्र सार्‍या संकल्पना इंग्रजीमधून लक्षात यायला लागल्या. डॉ. आंबेडकर लॉ कॉलेज, औरंगाबादच्या कॉलेजचे प्राध्यापक व माझे सहकारी मित्रांचे मला भरपूर सहकार्य लाभले.
            एखाद्यावेळेस गंमत म्हणून आपण काहीतरी करावं आणि त्या घटनेने आपल्या आयुष्याला कलाटणी मिळावी असेच काही माझ्या महाविद्यालयीन जीवनामध्ये घडले. कॉलेजच्या तिसर्‍या वर्षाला असतांना एका सराव चाचणी परीक्षेमध्ये अभ्यास झालेला नव्हता आणि परीक्षा देणे अनिवार्य होते. तेव्हा गंमत म्हणून एका पेपरमध्ये तत्कालीन सामाजिक विषयावर पूर्ण उत्तरपत्रिका निबंधवजा लिहून टाकली; ज्याचा मूळ विषयाशी काहीही संबंध नव्हता. कुणीही तपासू नये हा त्या लिहण्यामागे माझा उद्देश होता. मात्र घडले उलटेच!
            परिक्षक प्राध्यापकाच्या हातात उत्तरपत्रिका  पडल्यावर त्यांना वेगळे काहीतरी लिहिलेले दिसल्यावर कुतूहल म्हणून वाचले. आणि लगेच मला ऑफिसमध्ये बोलाविले. मी मनाची तयारी करुन गेलो की, आता आपला खरपूस समाचार घेतला जाणर! मात्र वास्तविक चित्र मला वेगळेच दिसले. तेथे बसलेल्या इतर प्राध्यापक वृदांमध्ये माझ्या लेखणावर चर्चा सुरु होती. ते मला म्हणाले, “तू तुझ्या संकल्पना अत्यंत मार्मिकपणे स्पष्ट करु शकतोस. तुझ्या अंगी ती क्षमता आहे, तर तू केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षेबद्दल विचार कर. तू त्या परीक्षेमध्ये छान पेपर लिहू शकशील.”
            त्यावेळी माझ्या मनामध्ये रोवल्या गेलेल्या त्या बिजाचे आज मी आय.आर.एस. (भारतीय राजस्व सेवा) मध्ये सेवा देत आहे. हे एका रोपट्यात झालेले रुपांतर आहे. खर्‍या अर्थाने मला त्या प्राध्यापक वर्गानींच स्पर्धा परीक्षेची प्रेरणा दिली असेच म्हणावे लागेल. नाहीतर माझ्या सोबतचे कोणी वकील झालेत तर कोणी न्यायाधिश झालेत.
            पांच वर्षांनंतर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठातून विधी शाखेची पदवी घेऊन मी बाहेर पडलो. तो हाच विचार मनामध्ये घेऊन की, मला केंद्रीय लोकसेवा आयोगाची परीक्षा देऊन भारतीय प्रशासकीय सेवेमध्ये जायचे आहे. त्यासाठी मी तत्वज्ञान व इतिहास हे वैकल्पिक विषय निवडले. इतिहासामध्ये एम.ए. करण्यासाठी जवाहरलाल नेहरु विद्यापीठ, दिल्ली यांची चाचणी परीक्षा उत्तीर्ण केली. तेथे सुध्दा तेथील वातावरणाने इंग्रजी विषयी माझी बरीच भिती दूर झाली.
            इंग्रजी भाषेचे योग्य प्रकारे आकलन झाले तर आपण त्या भाषेतील उत्तमोत्तम साहित्य वाचू शकतो. त्या भाषेमध्ये आपण चांगल्या प्रकारे त्या विषयाच्या संकल्पना स्पष्ट करु शकतो. नव्हे साहित्य वाचनामुळेही आपल्या संकल्पना चांगल्या प्रकारे स्पष्ट होत जातात. म्हणून मराठी, हिंदी भाषेच्या पाठोपाठ इंग्रजी भाषेचे साहित्य वाचनामध्येही  गोडी निर्माण करणे आवश्यक आहे. जी भाषा सार्वत्रीक संवादासाठी अथवा परीक्षेसाठी अनिवार्य आहे, तिच्यावर प्रभुत्व मिळविणे ही काळाची गरज आहे.
            प्रशासकीय सेवेमध्ये आल्यावर इतर देशातील किंवा खात्या अंतर्गत अथवा बाहेरील अधिकारी वर्गासोबत आपल्याला इंग्रजीतून संभाषण करावे लागते. शासनाचे सर्व परिपत्रके इंग्रजीमधून प्रसिध्द होत असतात. प्रत्येक राज्यात स्थानिक भाषा बोलली जात असते. स्थानिक भाषा चटकन अवगत होत नाही. म्हणून इंग्रजी भाषेमध्ये विचारांची देवानघेवान केली जाते. त्यामुळे इंग्रजी भाषेला फार महत्व आहे. म्हणून ही भाषा अवगत होणे अत्यंत गरजेचे आहे. भाषा शिकण्याचे तंत्र आपण अवगत केले तर आपण कोणतीही भाषा शिकू शकतो, लिहू शकतो किंवा वाचू शकतो.
            मागे वळून पाहिले असता भाषेवर प्रभुत्व मिळविलेली विचारवंताची अनेक उदाहरणे दिसून येतील. आपण आपल्यासमोर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे उदाहरण ठेवले पाहिजे. मराठीतून शिक्षण घेवून त्यांनी इंग्लंडमध्ये उच्च शिक्षण घेत असतांना वयाच्या केवळ एकविसाव्या वर्षी इंग्रजीमध्ये ’दी प्राब्लेम ऑफ रुपी’ हा प्रबंध लिहीला. पुढे त्यांनी इंग्रजीमध्ये अनेक ग्रंथ लिहिले. परदेशातील पी.एच.डी, डी.एस.सी. बार अ‍ॅट लॉ सारख्या पदव्या ग्रहन केल्या. एवढेच नव्हे तर गोलमेज परिषद, भारतीय संविधान परिषदेमध्ये सुध्दा इंग्रजीमध्ये संवाद साधला. म्हणून इंग्रजी भाषा ही कुणाचीही मक्तेदारी राहिलेली नाही तर तीला आंतरराष्टीय भाषेचं स्थान प्राप्त झालेलं आहे. जागतिकीकरणाच्या युगामध्ये इंग्रजी  भाषा एकमेकांना जोडणारी आहे. त्याला आता पर्याय नाही हे सत्य आपण स्विकारलेच पाहिजे! म्हणून इंग्रजी भाषेविषयीची भिती मनातून हद्दपार केली पाहिजे.
            मुख्य परीक्षेचा मराठी माध्यमातून पेपर लिहून देखील अनेक विद्यार्थी केंद्रीय लोकसेवा आयोगाची परीक्षा उत्तीर्ण होत आहेत. त्यांनी इंग्रजी भाषा आत्मसात करुन ते उत्तम प्रशासकीय सेवा देत आहेत. तथापी नव्या पॅटर्ननुसार यापुढे उच्चतम दर्जाचे इंग्रजीवरील प्रभुत्व मिळविणे फायद्याचेच ठरेल. ग्रामीण आणि निमशहरी भागातून येणार्‍या उमेदवाराचे शिक्षण हे मराठी माध्यमातून झाले असले आणि इंग्रजी साधारण असली तर अशा विद्यार्थ्यांना इंग्रजी भाषा आत्मसात करण्यासाठी विशेष मेहनत घ्यावी लागेल.
            शेवटचा टप्पा म्हणजे मुलाखत. आपण मुलाखत आपल्या मातृभाषेमध्ये देऊ शकतो. आपण आपले मुलाखत देतांना आपल्या भाषेच्या उत्तराचे रुपांतर इंग्रजीमध्ये करणारे तेथे ’ट्रांन्सलेटर’ बसलेले असतात. तरीही आपण आपले विचार इंग्रजीमध्ये मांडण्याचा प्रयत्‍न करावा; अशी मुलाखतकार निवड मंडळाची अपेक्षा असते. पण तसा त्यांचा आग्रह मात्र नसतो. त्यामुळे त्यावेळी आपल्याला इंग्रजीमध्ये बोलता येत नाही म्हणून आपली नामुष्की होत नाही. त्यामुळे इंग्रजी भाषेची भिती बाळगू नये.
            इंग्रजीची भिती बाळगणार्‍या सर्व मराठी मुलांना हेच सांगावेसे वाटते की, एक आव्हान म्हणून इंग्रजीचा स्विकार करा. कधिही नकारात्मक विचार न करता सकारात्मक विचार करा. नकारात्मक विचार केल्यामुळे आपल्या मांसपेशीवर तसेच परिनाम होऊन जीवनात नैराश्य येते. म्हणून नेहमी प्रसन्न, साहसी आणि आशावादी बनून रहा.
      असे म्हणतात की, पाण्यात पडल्यावर पाण्याची भिती निघून जाते. कारण तेव्हा आपल्या चोहीकडे पाणीच पाणी असते. त्या प्रमाणे एकदा तुम्ही इंग्रजी भाषा अत्मसात करण्याचा वसा घेतला तर आपल्या सभोवताली इंग्रजीचे वलय दिसू लागेल. आपला आत्मविश्वास वाढून त्याचा चांगला परिणाम इतर विषयांमधे निश्चितच दिसून येईल. फक्त कमालीची जिद्द, भयानक चिकाटी, अतूट सयंम, अपार ध्येय, खडतर प्रयत्‍न व कठोर मेहनत हवी! संत तुकाराम महाराजांचा सल्ला लक्षात ठेवावा. ते आपल्या अभंगात म्हणतात, “असाध्य ते साध्य, कराया सायास, करावे अभ्यास, तुका म्हणे.” मग काही अवघड नाही.
            तात्पर्य: आपल्या व्यक्तिमत्व विकासातही त्याची भर पडेल आणि एक दिवस या स्पर्धा परीक्षेच्या महासागरामध्ये आपण यशाचा किनारा नक्किच गाठलेला असेल. मग तो दिवस, ती वेळ, तो क्षण आपलाच असेल…! फक्त आपलाच असेल…!!
प्रज्ञाशील रा. जुमळे,
 E.mail pradnyasheel@gmail.com
टिप:- सदर लेख  दैनिक वृतरत्न सम्राट मध्ये दि. १०.०७.२०११ रोजी प्रकाशित झाला. तसेच दैनिक महानायक, मुंबई   मध्ये  प्रकाशित झाला.
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 359 other followers

%d bloggers like this: